فهرست مطالب

موضوع بحث

مسأله بحث

پیش فرض ها

فرضیه بحث

تبیین بحث

نتایج آثار و لوازم پذیرش بحث

مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث

موضوع بحث

« مبنای آزادی‌شناسانه » در پارادایم شبکه‌ای

مسأله بحث

آیا هر فردی برای اِعمال تمایلاتش در هر شرایطی، آزاد است؟  محدوده «آزادی» کجاست؟ نسبت «دین» با «آزادی» چیست؟

پیش فرض ها

فرضیه بحث

۱.  آزادی = اِعمال اراده برای رسیدن به تمایلات فردی و جمعی، بدون دخالت دیگران

۲. اصل بر «آزادی» است. (دقت شود: یعنی هر جا دلیلی بر محدود کردن افراد یافت نشود، افراد در اِعمال تمایلاتشان آزاد هستند.)

۳. اولین دلیل محدود‌کننده «آزادیِ مطلق»، ‌عقل است. (که حکم می‌کند در مواردی که ضرر ایجاد می‌شود، اِعمال تمایلات مُجاز نیست.)

۴. عدل شبکه‌ای،‌ تعیین‌کننده محدوده آزادی است. (هر کاری در صورتی مُجاز است که در پنج محور عادلانه باشد.)

۵. کلیه محدوده‌هایی که «دین» تعریف کرده است تابع «عدل شبکه‌ای» است. (مصالح و مفاسد واقعی، ‌تعیین‌کننده حکم هستند.)

تبیین بحث

قرار گرفتن انسان در عالَم کثرت،‌ سبب شده است زندگی‌ای داشته باشد که «نفع و ضرر» در آن تعریف می‌شود؛ یعنی هر کاری و هر وضعیتی،‌ سبب خشنودی او نمی‌شود،‌ سبب حرکت او به ‌سوی هدف و کمالش نمی‌شود. در این هستی، پدیده‌ها دارای شرایط تعریف شده برای تولد، بقاء و رشد خود هستند و هر شرایطی را برنمی‌تابند. (جبر ساختاری، و البته به صورت طیف‌دار)

از همین‌جا ضرورت وجودی برای «تنظیم رفتار» پدید آمده است؛ یعنی: ۱. تا متغیرهای مختلف مؤثر در رسیدن به یک هدف، تنظیم نشوند نمی‌توان به هدف رسید؛ ۲. متغیرهای مختلف، می‌توانند آثار نامطلوب نیز ایجاد کنند پس باید برای رفع آثار نامطلوب تلاش کرد.

ضرورت طبیعی «تنظیم رفتار» = ضرورت عقلی محدودسازی اِعمال اراده و تمایلات،‌ برای رسیدن به هدف = آزادی معقول،‌ نه آزادی مطلق.

«باید نخستینِ» بشر در تنظیمات رفتاری‌اش،‌ «جلب منفعت و حسن عدل + دفع ضرر و قبح ظلم» است؛ این «باید نخستین» به علاوه قضیه کلیِ «همه افراد بشر دارای طبیعت و فطرت واحد هستند و باید فرصت لازم برای تولد، بقاء و رشد تا رسیدن به کمال داشته باشند» می‌شود و اولین دلیل قطعی محدود‌کننده آزادی را پدید می‌آورد یعنی: «هر کسی در اِعمال تمایلاتش آزاد است به ‌شرط عدم ضرر به غیر».

توجه تدریجی بشر به سلامتی و طول عمرش، بحث «ضررهای پنهان بدنی» که در اثر تغذیه یا نوع فعالیت یا … ایجاد می‌شود را فعال کرد؛ به همین ترتیب، توجه به «ضررهای پیدا و پنهان به محیط‌ زیست» و همچنین توجه به «ضررهای پیدا و پنهان به سلامت روانی خود و دیگران» پدید آمدند و قوانینی برای حفظ مصالح جسمی، روانی، محیطی، خانوادگی، شهری و جهانی وضع شدند (وضع قانون = محدودساختن آزادی برای اِعمال هرگونه اراده و تمایل)

تولد مفهوم «عدالت» مبتنی بر زیرساخت فوق است؛

عدل = نسبت ميان امكانات و نيازها و هزينه‌ها كه سبب شود همه عناصر مرتبط با موضوع بتوانند به ‌سوی كمال طبيعی خود حركت كنند (اِعطَاءُ كُلْ ذِي‌حَقّ حَقَّه).

تعاريف و ديدگا‌ه‌های مختلفی در موردعدل ارائه شده است، مرحوم علامه طباطبايى رضوان الله تعالى عليه چنين نوشته‌اند:

«حقيقت عدل برپاداشتن مساوات است و برقرارى موازنه بين امور، به طورى كه هر چيزى سهم مورد استحقاق خويش را داشته باشد و همه امور، در جایگاه مستحق خويش قرارگيرند. پس عدل در اعتقاد، آن است كه به حق ايمان آورد و عدل در افعال فردى، آن است كه به آنچه سعادت او را تامين مى‏كند، عمل كند و از آنچه كه موجب تيره‌‏روزى اواست، اجتناب نمايد. عدل در ميان مردم آن است كه هر شخصى را در جاىگاه مورد استحقاق عقلى، شرعى و عرفى آن قرار دهد.[1]

ارسطو نيز در كتاب سياست، مفهوم برابرى مطلق را در مقابل واژه عدالت نمى‌‏پذيرد، ومى‌‏نويسد: همه مردميان به هر تقدير تصورى از دادگرى دارند، ولى تصورشان كامل نيست و از بيان كامل چگونگى دادگرى مطلق ناتوانند، مثلا گروهى برآنند كه دادگرى همان برابرى است و به راستى هم‏چنين است، ولى برابرى نه براى همه، بلكه براى كسانى كه با يكديگر برابر باشند، دادگرى است. گروه ديگر عقيده دارند كه دادگرى در نابرابرى است و باز اين سخن درست است ولى نابرابرى نه براى همه، بلكه براى مردمِ نابرابر، عين عدل است… مفهوم دادگرى نسبى است و نسبت به اشخاص فرق مى‏كند و توزيع چيزها وقتى دادگرانه است كه ارزش همه چيز متناسب با ارزش كسى باشد كه آن را دارا شده است‏. [2]

در برخی نظرياتی كه به‌جهت تئوري‌سازی برای عدالت ارائه شده است، از شاخصه “فرصت‌سازی برابر” به‌عنوان جوهره عدالت ياد مي‌شود، اين تئوری حداقل برای يك سوال بايد پاسخی منطقی داشته باشد تا انسجام آن از بين‌ نرود، سوال اين است كه:برای كسانی كه از نظر توانايی و امكانات، ضعيف‌تر از بقيه هستند، در فضای فرصت‌های برابر چه بهره و نصيبی وجود دارد؟

تعریف پیشنهادی و مختار عبارتست از:

عدل، نسبتی ميان امكانات و نيازها وهزينه‌هاست كه سبب شود همه عناصر مرتبط با موضوع بتوانند به ‌سوی كمال طبيعی خودحركت كنند(اِعطَاءُ كُلْ ذِي‌حَقّ حَقَّه). اين تعريف حاوی موارد زير است:

  1. انحصار به انسان ندارد، محيط‌زيست وموجودات مرتبط با زندگی انسان را نيز در برمی‌گيرد. (عدلِ شبكه‌ای)
  2. شاخصه “هر چيزی حداقل به‌اندازه نيازش، بهره ببرد و حداكثر به ‌اندازه توانش از او خواسته شود” را در بردارد.
  3. به شاخصه فوق محدود نشده و به شاخصه “حركت به سوی رشد و كمال” نيز توسعه يافته است.
  4. شاخصه “به‌ فعليت درآمدن قوا واستعدادها” را ارائه كرده است.
  5. ميان نيازهای صادق و كاذب، قوای مثبت و منفی تمايز داده است.
  6. هدف‌مدار است.
  7. امنيت كار و سرمايه را تواماً در بردارد.
  8. ضرورت توازن ميان رعايت حقوق فرد و حقوق جمع راارائه نموده است.(هويّت توازن‌‌گرايانه)

نتایج آثار و لوازم پذیرش بحث

۱. در صورت پذیرش مفهوم فوق از عدالت، «عدل» باید به‌صورت «شبکه‌ای» باشد. «عدل شبکه‌ای» یعنی:

یعنی: هر کسی هر تصمیمی‌ می‌خواهد بگیرد باید نفع و ضرر جسم، فکر و روح، محیط، دیگران و ابدیت را باید محاسبه کند و بدون در نظر گرفتن یکی از موارد فوق، تصمیم «عادلانه» نگرفته است و رفتار عادلانه نخواهد داشت.

۲. دين، انسان را به‌سوی لمس و احساس علم، قدرت و حيات نامحدود  (ورود در جهان‌های آسمانی و اتصال به خدا) می‌خواند. انسان در شبكه متعامل هستی زندگی می‌كند و برای اينكه بتواند لمس و احساسی را در درون خود ايجاد كند مجبور است عوامل و متغيرهای فردی (بدني، فكری، احساسي) و جمعی مرتبط با موقعيتِ خود را تنظيم كند؛ بر اين اساس، بدون برنامه برای زندگی فردی و جمعی از رسيدن به هدف محروم خواهد شد؛ چگونگی تنظيم متغيرهای فوق، نيازمند اطلاع از متغيرهای ماورايی و كميّت و كيفيت تاثيرآنها در متغيرهای دنيايی است؛ اديان، با احاطه بر اين متغيرها، برای حركت انسان به سوی اين هدف، دستورالعمل‌هايی داده‌اند؛ اين دستورالعمل‌ها برآيند حركت انسان را در شبكه هستی، به ‌سوی هدف قرار مي‌دهد؛ چنين برآيندسازی به ‌وجود آورنده عدل است.

بنابراين می‌توان گفت: از منظر برون‌ديني، هدف نهايی دين، شهود خدا(موجود ‌بي‌نهايت) است و هدف ميانی دين، برقراری عدلِ شبكه‌ای در هستی است.

برنامه اجرايی برای رسيدن به اين اهداف، نيازمند وجود مقدمات و زمينه‌هايی است كه عقل، آنها را به‌عنوان جزء‌العلّه ضروری مي‌بيند كه عبارتند از: بقاء و سلامت «نفس و نسل»، بقاء و سلامت «عقل و فكر»، بقاء و سلامت «دين»، بقاء و سلامت «اجتماع»، بقاء و سلامت «محيط». بنابراین برای دست‌یابی به الگوی پیشرفت باید شاخص‌ها و فرآیندهای تحقق «عدالت فردی،‌ عدالت جمعیتی، عدالت عقلانی، عدالت علمی، عدالت برنامه‌ای،‌ عدالت اجتماعی، عدالت محیط‌ زیست»  و کلیه عدالت‌های مضاف، تعیین شوند.

نتیجه بحث در محدوده «آزادی» = آزادی مشروط به عدل شبکه‌ای است = آزادی عادلانه و نَه آزادی مطلق کلیه گفتگوها و اختلافاتی که درباره آزادی صورت می‌گیرد در حقیقت در مورد عادلانه یا ناعادلانه بودن «حَدّ و قید» ی است به آن زده می‌شود و برای رسیدن به نتیجه بحث در این باره، باید  «ضرر و مفسده» یک عمل اثبات شود تا بتوان ارتکاب آن را ممنوع ساخت و آزادی را محدود کرد.

در علم «اصول فقه» قاعده‌ای با نام «اصاله البرائه» بیان‌کننده همین مطلب است که اصل، بر عدم تعلّق تکلیف به افراد است مگر اینکه دلیلی قطعی، تعلق تکلیف را ثابت کند.

در فضای «عرفان عملی و اخلاق سلوکی»، اصل، بر عبودیت و تکلیف است چرا که فرد سالک باور به عدم استقلال وجودی خود دارد و خود را مجرای تجلیات الهی می‌بیند لذا هیچ اراده‌ای در وجود او فعال نمی‌شود مگر اینکه رضایت خداوند از آن اراده برای او محرز شده باشد. (و مایشاؤون الا ان یشاء الله)

تبعیت دین از مصالح و مفاسد واقعی، به ‌صراحت بیانگر این مطلب است که اگر «امر و نهی‌» ای نسبت به انسان دارد برای دور کردن او از ضررها و مفسده‌ها و رساندن او به منافع و مصلحت‌های هویت او و زندگی اوست.

مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث

آزادی، عدالت،‌ عدل شبکه‌ای، زیرساخت‌های تمدنی، زیرساخت‌های الگوی پیشرفت و توسعه

پی نوشت ها:

[1] .  ر.ك. به تفسير الميزان، ج۱۲، ص۳۵۳

[2] . ر.ك. به سياست، ارسطو، ترجمه حميد عنايت، نشر نيل۱۳۳۷ ص۱۲۱