فهرست مطالب

موضوع بحث

مسأله بحث

پیش فرض ها

مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث

موضوع بحث

کارگاه آینده‌پژوهی (هویت آینده‌پژوهی و روش‌های آن) (انتقال به بسته اسلاید یک، بسته اسلاید دو + بسته آموزشی صوتی‌تصویری)

مسأله بحث

چگونه می‌توانیم در محیط رقابت و فراوانی عوامل نامطلوب، برای ارتقاء مستمر زندگی برنامه‌ریزی کنیم؟ (دریافت فایل برنامه‌ریزی راهبردی آینده‌نگرانه در زندگی)

پیش فرض ها

آینده جزئی از زندگی ما و دنیاست؛ همان طور که “امروز” نیاز به اندیشیدن دارد “فردا” نیز نیاز به اندیشیدن دارد. توجه به آینده و تفکر درباره آن به معنای خیال پردازی نیست بلکه به معنای واقع نگری است. آنچه در آینده پژوهی مطرح است نگاه متفکرانه به آینده است.[1]

آینده پژوهی چیست و چه فایده‌ای دارد؟

آینده پژوهی کشف و تحلیل عوامل تأثیرگذار نسبت به آینده، به هدف ایجاد آینده مطلوب است. آینده بر سه نوع است:

الف- آینده ممکن: هر چیزی اعم از خوب یا بد، محتمل یا بعید که می‌تواند در آینده رخ دهد.

ب- آینده‌ محتمل: آنچه به احتمال بسیار زیاد در آینده به وقوع خواهد پیوست (مبتنی بر استمرار شرایط کنونی در آینده).

ج- آینده‌ مرجّح: آنچه مطلوب‌ترین و مرجّح‌ترین رویداد آینده به شمار می‌رود.

در آینده پژوهی آنچه به عنوان هدف اساسی مطرح است محتمل ساختن‌ آینده‌ مرجّح می باشد.

بدین منظور باید ازآنچـه که می‌خـواهیـم بیـافرینیم تصـویری روشن و شـفاف در ذهن داشـته باشیـم. همچنین نسبت به آینده ممکنی که علی‌رغم تردید در وقوعش‌، تحقق آن اثر بزرگی بر زندگی مردم می‌گذارد، باید آگاهی لازم داشته باشیم.

درحوزه آينده انديشی چه پرسش های مهمّی مطرح است؟

شاخه اصلی موضوع سوال مساله
مدیریت و برنامه ریزی آینده پژوهی آینده چیست؟ چگونه می توان آینده را شناخت؟
چرا باید آینده را شناخت؟
روند، رویداد و رخداد چیست؟ چگونه می توان روند ها، رویدادها و رخدادهای آینده را رصد کرد؟
تسلط بر آینده یعنی چه؟ چگونه می توان بر آینده مسلط شد؟
مدیریت آینده چیست؟ چگونه می توان آینده را مدیریت کرد؟
تغییر آینده یعنی چه؟ چگونه می توان آینده را تغییر داد؟
آینده با قسمت و تقدیر چه ارتباطی دارد؟ چگونه می توان برنامه ریزی برای آینده را با قسمت و تقدیر هماهنگ کرد؟
برای شناخت آینده دچار چه محدودیت هایی هستیم؟ چگونه می توان محدودیت ها در شناخت آینده را برطرف کرد؟
چه موانعی باعث عدم شناخت صحیح از واقعیت های آینده می شود؟ چگونه می توان احتمال خطای برنامه ریزی در آینده را به صفر رسانید؟
چگونه می توان مدل برنامه ریزی آینده نگرانه طراحی کرد؟
برنامه ریزی آینده نگرانه چیست؟ عدم موفقیت در برنامه ریزی های برای آینده، از چه عوامل، زمینه ها یا شرایطی نشأت می گیرد؟
اگر آینده را نشناسیم، دچار چه آسیب ها یا بحران هائی می شویم؟
چگونه می توان این عوامل، زمینه ها یا شرایط را از بین برد؟
آینده ممکن و مرجّح یعنی چه؟ چگونه می توانيم نسبت به آينده معرفت كسب كنيم؟
روش های آینده پژوهی کدامند؟ عدم موفقیت در برنامه ریزی های برای آینده، چه آسیب ها یا بحران هایی را در پی خواهد داشت؟
علم آینده پژوهی در پاسخ به چه مسأله و نیازی به وجود آمد؟
تاریخچه علم آینده پژوهی چیست؟ محدوديت هايی كه در راه ادراك دقيق واقعيت وجود دارد، چه تأثيری بر شناخت صحيح از شرايط ظهور يابنده در آينده دارد؟
قلمرو این علم تا کجاست؟ آن چه در مقام يك حوزه معرفت علمی به مطالعات آينده شناسی ارتباط دقيق دارد چيست، و رابطه اين حوزه با ديگر قلمروهای معرفت علمی كدام است؟
موضوع آینده پژوهی چیست؟ فناوری كنونی مطالعات آينده انديشی متشكل از چيست؟
هدف از آینده پژوهی چیست؟ چگونه می توان افق های دید را گسترش داد؟
جایگاه آینده پژوهی در بین منظومه علوم کجاست؟ نسبت آینده پژوهی با سایر علوم چگونه است؟
رابطه آینده پژوهی با تمدن سازی چیست؟ چگونه می توان آینده پژوه تمدنی تربیت کرد؟
آینده پژوهی چگونه باعث تمدن سازی می شود؟
 آینده پژوهی تا چه اندازه ضمانت اجرائی دارد؟

قطعاَ در مورد آینده موارد یقینی وجود ندارد. اما انسان می‌تواند در سرنوشت آینده تأثیرگذار باشد. در این میانه دانشی زاده می‌شود که سعی می‌کند با پیش‌بینی عوامل مؤثر در تغییرات آینده به صورتی دوگانه، هم مهار تغییرات را در دست گیرد و هم جامعه را برای این تغییرات آماده کند. آینده پژوهی فراتر از پیش‌بینی است و ادعای پیش‌گویی هم ندارد.

ضرورت آینده پژوهی در زمان معاصر چیست؟

امروزه تغییرات با نرخ سریع تری بوقوع می پیوندند. تغییرات فناوری و متعاقباً تغییر در دیگر جنبه های زندگی، افزایش روزافزون وابستگی متقابل کشورها و ملل، تمرکز زدایی جوامع و نهادهای موجود که به دلیل گسترش فناوری اطلاعات شتاب بیشتری یافته است، تمایل روزافزون به جهانی شدن به همراه حفظ ويژگی های ملی، قومی و فرهنگی و بسیاری عوامل دیگر، لزوم درک بهتر از “تغییرات” و ” آینده” را برای دولت ها، کسب و کارها، سازمان ها و مردم ایجاب می کند. می توان گفت اگر مردم در گذشته های دور به اندازه کافی فرصت داشتند تا زندگی خود را بر اساس عادت‌هایشان بنا کنند؛ و از این رو بسیار آسوده خاطر بودند؛ اما با پیشرفت علم و فناوری در سده های اخیر، ثبات تقریباَ یک پدیده نادر شده است.

سابقه آينده پژوهی از چه زمانی است؟

در کتاب «الفبای آینده‌پژوهی» آمده است:

«…كتاب جمهوری افلاطون آغازگر سنت آرمان شهری (utopia) بود كه در گسترش مطالعات آينده نقش مهمی ايفا كرد. روندهای جهان باستان كه می توانستند به يك آينده پژوهی آگاهانه بينجامند با انحطاط امپراتوری‌های بزرگ ايران و روم از بين رفتند. اما در اروپا طی سده های يازده و دوازده ميلادی نهضتی ظهور كرد كه در قرون ۱۳ و ۱۴ و ۱۵ نيز آرام آرام شتاب يافت. نويسندگان زيادی با الهام از كتاب جمهوری افلاطون آرمان شهر خود را ترسيم می كردند. به عنوان مثال مور در سال ۱۵۱۶ م جزيره‌ای آرمانی كه تجسم يك جامعه‌ی سعادتمند بود را به رشته‌ی تحرير در آورد. در طول اين سال ها تا اواسط قرن ۲۰م دانشمندان زيادی همچون ديدرو ودالامبر(Diderot & Dalabert)، جي.بي. بري (J.B,bury) و سپاستين مرسيه فرانسوی كمك شايانی به پيشرفت اين علم از طريق نگاشتن كتاب های فراوانی كردند.

دهه‌ی معروف ۱۹۶۰ دهه‌ی پيدايش سازمان های آينده پژوهی در گوشه و كنار جهان بود. دراين سال ها همزمان با پيدايش اين سازمان ها كتابهای مقدماتی خوبی در اين موضوع پديد آمد. همچون كتاب مدخلی بر هنر و علم شناخت و شكل دهی به جهان فردا كه كتابی كلاسيك است و هنوز هم در دسترس بوده و آن را رئيس انجمن علمی آينده پژوهی آقای ادواردكورنيش ويرايش كرده است. اين كتاب با همكاری گسترده‌ی اعضاء و كاركنان انجمن جهانی آينده پژوهی نوشته شده و شكل تكامل يافته” پروژه‌ی گسترده فهرست منابع برای قرن سوم امريكا” است. سال ۱۹۶۷ شاهد اولين كنفرانس جهانی آينده پژوهی بود كه در اسلو برگزار شد. اين اجلاس و شركت كنندگان آن به عنوان منبعی برای تعريف كتاب” بشريت در سال ۲۰۰۰” مورد استفاده قرار گرفت. اين كتاب توسط دو تن از اعضای اصلی اجلاس يعنی روبرت يونگ ( مؤسس آينده پژوهی وين) و جان گالتون (رئيس فدارسيون جهانی آينده پژوهی بعد از برت ران دی جوونل) نوشته شد. پس از اين سال ها در دهه ۹۰ افرادی همچون ريك اسلاتر (بنيانگذار مركز آينده پژوهی استراليا) و رولف كربيج (نويسنده كتاب آينده پژوهی و سياست) نقش عمده ا‌ی در مطالعات آينده پژوهی ايفا كردند. در همين سال ها يكی از نويسندگان به نام” ضياءالدين سردار” نظرات و انتقادات مبسوطی را نسبت به گسترش آينده پژوهی در مقاله‌ی با نام” استعمار آينده” بيان داشت. در پايان اين سال ها و آغاز قرن بيست و يك بايد از نويسندگانی مانند يونجی ماسودا (استاد ژاپنی علوم اطلاعات) و پاول كندی (استاد تاريخ و نويسنده كتاب آمادگی برای قرن بيست و يك) نام برد.

نخستين فعاليت های آينده پژوهانه در ايران به اوايل دهه هفتاد در دانشگاه اميركبير باز می گردد. در شرايط فعلی تا حدود زيادی از مهجوريت آينده پژوهی در ايران كاسته شده و مراكز متعدد پژوهشی و دانشگاهی، نظير انديشكده صنعت و فناوری (آصف)، مركز آينده پژوهی علوم و فناوری دفاعی، مركز تحقيقات سياست علمی كشور و مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مديريت و برنامه ريزی، مستقيم يا غير مستقيم در اين زمينه فعاليت های زيادی را در دست اقدام دارند. حتی بعد از چند دهه غفلت، به تازگی آموزش آينده پژوهی به عنوان يك رشته دانشگاهی نيز در كشور ما آغاز شده است. اما بايد پذيرفت كه اين دانش به دليل عدم آشنايی و مساعدت مسؤولان كشور و فقدان زيرساخت های فكری و فرهنگی مورد نياز هنوز به شكلی شايسته نهادينه نشده است و بر خلاف كشورهای توسعه يافته، در بالاترين مرتبه ممكن برای سياست گذاران ارشد مقبول نگرديده است.»

روش آینده پژوهی چیست؟

آينده پژوهی دارای اصول اساسیاست، همچنان که روش های متعددی در آن مطرح است كه شمار آن به ۱۹ مورد می رسد. به فراخور هريك از اين روش ها، اصطلاحات خاصی نيز در اين علم مطرح می گردد. تذكر اين نكته ضروری است كه برای آينده پژوهی استفاده از تنها يك روش الزامی نيست.

به این مثال توجه نمایید:

تصور کنید در جایگاه مسؤول ناوبری کشتی قرار دارید. هنگامی که مشغول دیده بانی افق مقابل هستید (رصد محیطی)، دو چیز نظر شما رابه خود جلب می کند. «یک کوه یخ» و «یک کشتی تدارکاتی» که باید به آن بپیوندید. شما سرعت ها و جهت های محتمل کوه یخ و نیز کشتی تدارکاتی را بررسی می کنید (تجزیه و تحلیل روندها) و اطلاعات حاصله را وارد رایانه کشتی می کنید (مدلینگ). سپس مسیرحرکت را چنان ترسیم می کنید که به جای برخورد با کوه یخ به کشتی تدارکاتی بپیوندید (نقشه راه). در حین انجام تمام این فعالیت ها رؤیای به ‌انجام رسیدن مأموریتتان با پیوستن به کشتی تدارکاتی را در سر می پرورانید (چشم اندازسازی). متوجه می شوید که سرعت ها و جهت های کوه یخ و کشتی تدارکاتی ممکن است تغییرکند. لذا شروع به بررسی بر روی گزینه های ممکن در خصوص این تغییرات می کنید تا این اطمینان حاصل شود که بیشترین بخت برای پیوستن به کشتی تدارکاتی وجود داشته باشد (سناریو پردازی). علیرغم تمامی این برنامه ریزی ها، شما می دانید که احتمال وقوع حادثه ای غیر منتظره و برخورد با کوه یخ همچنان وجود دارد. لذا از خدمه کشتی می خواهید که به تمرین تخلیه اظطراری کشتی مبادرت ورزند (شبيه سازی). هنگامی که آنان مشغول به تمرین هستند، شما خود را در موقعیت محتمل ترین وضعیت برای رسیدن به کشتی تدارکاتی فرض کرده و مراحل رسیدن به این وضعیت نهایی را ترسیم می کنید. (پس نگری)

در این مقال، تنها نگاهی به برخی از اصول، اصطلاحات و روش های رایج خواهیم داشت.

الف-  اصل: وحدت هستی (انتقال به مبنای هستی‌شناسانه)

اصل اساسی آینده پژوهی توجه به یکپارچگی هستی است. با این تفکر درک کامل هر موجود بدون توجه به جایگاه آن در کلّ هستی ممکن نیست. هستی یک مجموعه به هم پیوسته در گستره زمان  و مکان است. در پی این تفکر ارتباط گذشته و حال و آینده به نحو معناداری خود را نشان می دهد. جهان آینده از درون جهان حال به وجود می آید همان گونه که جهان فعلی از جهان گذشته شکل گرفته است. به همین خاطر توجه کامل به وضعیت موجود و وضعیت گذشته لازم می باشد.

ب- اصل: اهمیت ایده ها

منظور از ایده ها در فضای این مقاله ابزارهای تفکر هستند. ایده ها را می توان به دو قسمت تقسیم کرد:

۱- مفاهیم: مفاهیم همان تصوّرات ذهنی ما هستند مانند مفهومی که از درب، دیوار، فقر، اعتیاد و غیره در نظر ماست.

۲- نظریه ها: ایجاد رابطه بین دو یا چند مفهوم برای نشان دادن چگونگی ارتباط آنها با یکدیگر. به عنوان نمونه این یک نظریه است: فقر عامل اعتیاد است.

ایده های مربوط به جهان آینده، تصویرهای آینده نامیده می شوند و تفکر عبارت است از کاربرد ماهرانه مفاهیم و نظریه ها به شیوه های مختلف. یکی از این شیوه ها آن است که با ایده های قوی آینده قوی را تأمین نماییم.

ج- اصطلاح: روند

 روندها تغییراتی هستند که در مسائل مهم به مرور زمان تحقق می یابند. به عنوان مثال: افزایش موقعیت های شغلی در کشور در طول چند سال، یک روند رو به رشد محسوب می گردد. با کمک اطلاعات آماری تغییرات روندها را به صورت نموداری رسم می گردد.

د- اصطلاح: سناریو

سناریو تصویری از آینده محتمل هستند که با تکیه بر استفاده از تجربه وضعیت موجود، احتمالی باورپذیر گردیده است.

ه- روش: تحلیل روند

بررسی تغییراتی که با عنوان روند شناخته می شوند امکان شناخت علل ضعف و قوت برنامه ریزی را فراهم می سازد. تحلیل روندها باید بسیار دقیق باشد؛ زیرا یک روند مشخص می تواند تأثیرهای بسیار متفاوتی بر ابعاد گوناگون زندگی ما داشته باشد و از سوی دیگر شاید بسیاری از این تأثیرها در نگاه اول قابل کشف نباشند.

و- روش: سناریونویسی

روش سناريونويسی به معنای سازمان دهی اطلاعات و احتمالات آتی در ترسيم و تصويرسازی آينده است. هدف از طرح سناریو آن است که تصویر آینده آن گونه که مطلوب ماست طراحی گردد.

فرق عمده چشم انداز با سناریو در این است که در سناریو، ردّ پای از اکنون به آینده مشهود است به خلاف چشم انداز  که بیشتر شبیه پرش به آینده است و لزوماً نمی توان نحوه تدوین چشم انداز را دید.

آفات آینده پژوهی چیست؟

الف- فقدان جامع نگری:

توجه به برخی فرصت ها و برخی تهدیدها و بی توجهی به بسیاری دیگر از عواملی است که ترسیم آینده را با مشکل مواجه می سازد. دید جامع به ما کمک می کند که تمام آن چه تأثیرگذار است را به خوبی بشناسیم و متناسب با آن رفتار نماییم. آن چه در این زمینه بسیار مفید است استفاده از نظرات مختلف است. باید دیدگاه دیگران به ویژه افراد خبره و کارشناس را نسبت به آینده جویا شویم (مشورت)؛ ضمن اینکه کار گروهی و همفکری در این زمینه می تواند بسیار راهگشا باشد.

ب- شکست:

ناامیدی بر اثر شکست در پیش‌بینی آینده، راه فعالیت های بعدی را می بندد. فراموش نکینم که شکست با وجود برنامه ریزی بهتر از شکست بدون برنامه ریزی است چرا که حداقل فایده ای که در این صورت نصیب انسان می گردد آن است که اقدام غلط به خوبی شناسایی می گردد.

 ج- جبرگرایی:

انسان جبرگرا آینده خود را قابل تغییر نمی داند و در نتیجه اقدامی برای آن انجام نمی دهد، در صورتی که قسمت عمده آینده ساخته اراده ماست و اتفاقات غیر منتظره تغییر چندانی در ساختار آینده ما ایجاد نمی کند. نگاهی به زندگی کسانی که با برنامه ریزی به آینده مطلوب دست یافته اند بیانگر همین نکته است. علاوه بر اینکه در یک برنامه ریزی خوب احتمالات غیر منتظره در کنار سایر موارد مورد توجه قرارمی گیرد. به عنوان مثال در سناریونویسی آنچه مطرح است برنامه ریزی برای رویارویی با رویدادهای منتظره و غیر منتظره است. توجه به این نکته ضروری است که هرچه آینده دورتری را مورد نظر قرار دهیم پیچیدگی و تعداد احتمالات افزایش می یابد.

آینده جهان در برخی تحلیل‌ها:

اصول كلی جهانی در امروز و دهه آينده:

  1. حركت صنعت به سوی حفظ محيط زيست
  2. كيفيت همه جا
  3. پذيرش مهاجرين و ايجاد تنوع تفكر
  4. فيبرنوری همه جا
  5. صرفه جويی در مصرف انرژی (نگاوات)
  6. تيم های كاری كوچك و خودگردان
  7. آب ماده گرانبها
  8. بيوتكنولوژي
  9. دارايی های اطلاعاتی به جای طلا
  10. انرژی های غير فسيلی
  11. آموزش كاربردی برای زندگی
  12. پليمرها
  13. تعامل با درايت و ادراك طبيعت
  14. رياضيات كسرها
  15. توليدات مطابق خصوصيات شخصی
  16. حقيقت مجازی

مراحل آینده پژوهی: (انتقال به بحث تفصیلی از کانون تفکر و تصمیم‌سازی)

۱-  شبیه  سازی وضع موجود (محیط و روندها و اقدام های فعلی، فرآیندها، باید زمان گذشته و حال با دید تحلیل تاریخی بررسی شود)

۲-  شبیه سازی آینده در صورت ادامه وضع موجود

۳-  احتمال پردازی اتفاقات برای آینده های ممکن (اتفاقات نسبت به تمامی عوارض)

۴-  شبیه سازی بهترین آینده ممکن (آینده مرجح)

۵-  ارائه بسته اجرائی

 مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث

روندها و روندسازی، سناریوها، تمدن‌سازی و پیشرفت، آینده پژوهی

  پی نوشت

[1]. ر.ک. الفبای آینده پژوهی، عقیل ملکی‌فر