تمدن اسلام، آینده‌ای برتر در دنیای رقابت
پروفایل کاربری شما
موسسه مطالعات راهبردی
موضوع بحث: 

 «هویت مدرنیته و پُست مدرنیسم» ، «هویت تکنولوژی» ، «هویت جهانی‌سازی»

 

مساله بحث: 

 تغییرات زندگی بشر در جغرافیای غرب، از قرن ۱۸ به بعد، چه بود؟ به چه دلیل اتفاق افتاد و آیا رشد و توسعه آن، سعادت نهایی بشر را فراهم می‌سازد و آیا برای دیگر جوامع بشری قابل توصیه است؟

 

پیش فرض ها: 

.

فرضیه بحث: 

۱.  مدرنیته = فرهنگ حاصل از تمرکز بر «عقل ابزاری» + «فردمحوری حداکثری»

۲. تکنولوژی = تلاش برای حداکثرسازی تسلط بر طبیعت با ابزارسازی + اعتماد به قدرت «ابزار» ، برای رفع نیازهای انسان

۳. جهانی‌سازی = تلاش برای فراگیر شدن فرهنگ لیبرال دموکراسی + گسترش حداکثری ابزارهای ارتباطی

۴. پُست‌مدرنیسم = عبور از قواعد و قوانین جهان‌شمول و حرکت به‌سوی حقایق موازی با هم (هم در عرصه معرفت، هم در عرصه روش)

تبیین بحث: 

 

مدرنیته از کلمة «مد» به‌معنی تمایل به ایده‌آل گرفته شده است و به معنی گریز از چهارچوب‌های کلیشه‌ای که سد راه تحول افکار هستند می‌باشد. (از «بودلر» به نقل جهانبگلو درکتاب مدرن‌ها)

"زندگي مدرن" زندگي‌اي است كه براساس كاركردِ"تمركز بر عقل ابزاري" تعریف می‌شود (عقلي كه از راه حسّ و تجربه براي تسلط بر طبيعت و انسان به‌هدف دست‌يابي به منابع رفع نيازهاي: فيزيولوژيكي، امنيتي، جنسي و عاطفي، ارتباط اجتماعي به‌كار مي‌رود.).

مدرنیته = نظامی از اندیشه‌ها و ارزش‌ها که به پیدایش فردگرایی در جهان انجامید. (تعریف جهانبگلو)؛ مدرنیته تنها تمدنی است که به فرد به مثابه موجود مستقل و خودمختار بها می‌دهد.

این فرهنگ،‌از قرن ۱۸ ميلادي به‌بعد در اروپا و امريكاي شمالي پديد آمده و به‌ساير مناطق جهان گسترش يافته است و سبب ايجاد شتاب در پنج مورد زير شده است:

۱.كشف قدرت‌هاي نهفته در طبيعت، ۲.ابزارسازي، ۳.گسترش ارتباطات و تعاملات جهاني، ۴.ساختارها و نهادهاي جمعي، ۵.تنوع در روش‌ها و محصولات فكري و مادي.

بنیادهای مدرنیته پنج عنصر است: ۱. تغییر محور جهان از خدا به انسان ۲. تغییر منبع تهیه قوانین از ادیان به عقل بشری ۳. تغییر روش موجه کشف حقایق از عقل به تجربه ۴. تغییر از همزیستی با طبیعت، به تلاش برای ابزارسازی به هدف تسلط بر طبیعت ۵. تغییر ارزش‌ها از جمعی به ارزش‌های فردی

تمركز بر عقل ابزاري لوازمي به‌وجود آورد كه عبارتند از: فرهنگ شهرنشینی سكولار، دموكراسي ليبرال، فردگرايي، انسان‌محوري، فرهنگ تكنولوژيك، اقتصاد و تجارت آزاد جهاني، حقوق بشر لائيك، آموزش عيني و تجربي، قرار گرفتن هنر به جای معنویت

 

عقلانی‌سازی از علم به سیاست سرایت کرد و دولت به عنوان نهادی تعیین کننده و حافظ قراردادهای اجتماعی تلقی شد. مفهوم «قانون» تحول پیدا کرد و از آنچه خدا گفته است به‌ «آنچه برای جامعه مفید است» تبدیل شد و سبب عبور از قانون ماورائی و متولیان ماورایی شد. کانت، رهایی از جزم‌گرایی را وارد فلسفه کرد و عصر مدرنیته وارد فلسفه شد و تکنولوژی باعث شد تا مدرنیته وارد زندگی مردم شود و مردم احساس کنند برای رفع نیازهایشان،‌ احتیاجی به خدا و ادیان ندارند.

فرآیند «مدرنیته» و گسترش ابزارهای ارتباطی،‌ سبب تولد مفهوم «جهانی‌سازی» گردید. جهانی‌شدن حداقل دارای چهار بُعد زیر است: 

بُعد سیاسی = کثرت‌گرایی منجر به دموکراسی، بُعد فرهنگی = کثرت‌گرایی منجر به پلورالیزم، بُعد اقتصادی = کثرت‌گرایی منجر به لیبرالیسم و بازار آزاد سرمایه و کالا، بُعد رسانه‌ای = کثرت‌گرایی منجر به شخصی‌سازی برنامه‌ها (اقتباس از سخنان آقای دکتر بلخاری)

امتداد «مدرنیته» و مشکلات معرفت‌شناختی و روش‌شناختی آن، سبب بروز اندیشه‌های «پُست‌مدرن» گردید؛ اندیشه‌هایی که به طور مطلق هر گونه قطعیت را انکار می‌کند و به حقایق موازی با هم معتقد است و هر گونه سرشت یا ساختار یا قاعده از پیش‌تعیین شده و جهان شمول را طرد می‌نماید. این گونه اندیشه سبب حداکثرسازی «فردگرایی» شده و از عقلانیت پایه به «عاطفه‌های فردی» تغییر مبنا داده است.

مبانی پارادایمی «مدرنیته» که در سه پارادایم «اثباتی، تفسیری و انتقادی» خودنمایی کرده است در یک جدول و در مقایسه با مبانی پارادایمی متخذ از حکمت متعالیه به‌صورت زیر قابل ارائه است:

ردیف

عناصر پارادایم

اثبات‌گرایی

تفسیرگرایی

انتقادی

شبکه‌ای

۱.                     

دلیل انجام تحقیق

کشف قوانین طبیعی و درنتیجه امکان پبش بینی و کنترل پدیده ها

فهم و توصیف کنش اجتماعی معنادار

محو افسانه ها و قادر ساختن مردم به ایجاد تغییرات رادیکال در جامعه

ایجاد تغییر مثبت در زندگی جمعی انسانها بواسطه کشف قوانین حاکم بر طبیعت انسان و اجتماع تاریخ

۲.                     

ماهیت واقعیت اجتماعی

نظم یا الگوهای ثابت از پیش موجود که قابل کشف اند

تعریف‌های سیال موقعیت که محصول تعامل انسان‌ها هستند

تضاد بسط یافته و هدایت شده توسط ساختارهای بنیادین پنهان

تعریف سیال موقعیت که محصول تعامل انسانها و ساختارهای بنیادین قابل کشف هستند

۳.                     

ماهیت انسان

افراد منفعت طلب و عقلانی که نیروهای بیرونی به آنها شکب می دهند

موجودات اجتماعی که معنا را ایجاد کرده پیوسته فهمی از دنیای خود دارند

مردم خلاق و انطباق پذیر دارای قابلیت ناشناخته که با فریب و استثمار به دام افتاده اند

موجود اجتماعی که پیوسته فهمی از دنیای خود دارد و قدرت تغییر آن را در زمینه ساختارهای غیر قابل تغییر دارد

۴.                     

نقش شعور عامیانه

کاملا متمایز از علم و دارای اعتباری کمتر از آن

نظریه های قدرتمند روزمره که مردم عادی آنها را به کار می برند

باورهای نادرستی که قدرت و شرایط عینی را پنهان می سازند

عرف که دارای معادلات و قوانین نهفته ولی دقیق است

۵.                     

چیستی نظریه

نظامی منطقی و قیاسی متشکل از تعریف ها ، آگزیوم هاو قوانین به هم پیوسته

توصیف اینکه نظام معنایی گروه چگونه ایجاد شده ،تداوم می یابد

نقدی که شرایط درست را آشکار ساخته ،راه رسیدن به جهان بهتر را به مردم نشان می دهد

نظامی منطقی و قیاسی متشکل از تعریف ها ، آگزیوم هاو قوانین به هم پیوسته چه در مورد پدیده چه در موردساختارها

۶.                     

تبیین درست

ارتباط منطقی با قوانین دارد و برپایه واقعیات استوار است

در نظر افراد مورد مطالعه صحیح است یا حرف دل آنها را می زند

ابزار مورد نیاز برای تغییر جهان در اختیار مردم قرارمی دهد

ارائه ارتباط منطقی با پدیده تحت قوانین طبیعی – انسانی –اجتماعی

۷.                     

مدرک و شاهد معتبر

برپایه مشاهدات دقیق و تکرار پذیر برای دیگران استوار است

در متن تعاملات اجتماعی سیال نهفته است

توسط نظریه اب مشخص می شود که از فریب ها پرده برمی دارد

برپایه  برهان دارای مقدمه طبیعی یا انسانی یا اجتماعی

۸.                     

جایگاه ارزش ها تمایلات

 

 

علم ،فارغ از ارزش است و ارزش ها جز در انتخاب موضوع ،جایگاهی ندارند

ارزش ها جزئی اساسی از حیات اجتماعی اند ارزش های هیچ گروهی غلط نیستند و فقط متفاوت اند

هر علمی باید از موضعی ارزشی آغاز شود برخی مواضع درست و برخی نادرست

ارزشها تابع  قوانین و حقایق هستند

(انتقال به مبانی پارادایم شبکه‌ای)

تصویر زیر یکی از پردازش‌های معرفت‌شناسانه در تحلیل مدرنیته است: (این تصور متعلق به جناب حجت‌الاسلام دکتر خسروپناه است)

 

 

نتایج آثار و لوازم پذیرش بحث: 

مدرنیته و پست‌مدرنیسم،‌ فرآیندی است که در جهت‌گیری‌های کلیِ: ۱.كشف قدرت‌هاي نهفته در طبيعت، ۲.ابزارسازي، ۳.گسترش ارتباطات و تعاملات جهاني، ۴.ساختارها و نهادهاي جمعي، ۵.تنوع در روش‌ها و محصولات فكري و مادي، مفید و قابل بهره‌برداری است ولی هم از نظر انسان‌شناسانه و معرفت‌شناسانه و هم از نظر روش‌شناسانه، معیوب است و نیاز به اصلاح و تغییر دارد. لذا تحرکات فعلی مدرنیته در پنج عامل فوق‌الذکر در بسیاری از موارد به‌جای ارتقاء کیفیت زندگی، سبب بحران شده است. (انتقال به مقاله نقد علوم انسانی مدرن) 

بر همین اساس «تکنولوژی»، به معنی تلاش برای کشف قدرت‌های نهفته در طبیعت و مهار کردن آنها با ابزار برای بهره‌برداری در جهت اهداف عمومی انسانی،‌ مورد پذیرش است و جزو «تجارب عامه بشری» محسوب می‌گردد؛ گرچه نحوه استفاده از آن تابع اهداف و  ارزش‌هاست و هر گونه بهره‌برداری قابل تایید نیست. 

بررسی تعابیر زیر در فرهنگ اسلام شاهدی بر مدعای فوق است: (ترجمه کاربردی قسمتی از روایت اول کتاب مکاسب محرمه):

 

«از حضرت صادق علیه‌السلام راجع به آنچه نیازمندی‌های زندگی بشر را تامین می‌کند سوال شد؛حضرت فرمودند:

در سیستم‌های کلان زندگی، زیرشاخة سیستم‌های اجتماعی، زیرشاخة سیستم کسب‌وکار (شغل و مشاغل)،چهار زیرسیستم وجود دارد:

مشاغل اداری دفتری مدیریتی

مشاغل تجاری بازرگانی

مشاغل صنعتی حرفه‌ای تولیدی

مشاغل خدماتی

در هرکدام از این مشاغل، فرآیندهای قانونی و غیرقانونی وجود دارند که یک انسان قانون‌مدارباید فرآیندهای صحیح را بشناسد و بر اساس آنها رفتار خود را تنظیم کند.

 ۱- ملاک فرآیندهای قانونی در سیستم مشاغل «اداری دفتری سرپرستی مدیریتی» عبارتست از:

 

عمل براساس آیین‌نامه‌های دولتِ مشروعیت‌دار

هر گونه تخطی از این آیین‌نامه‌ها و عمل براساس نظرات دیگر، جرم محسوب می‌شود و مجازات دارد.

فلسفه جرم بودن تخطی از این آیین‌نامه‌ها این است که این تخطی سبب فعال شدن جریان‌های فاسد اداری، غیرفعال شدن روند امور مردم، اجحاف و ظلم به افراد، از بین رفتن شایسته‌سالاری، بدبینی مردم نسبت به دولت و همراه نشدن با اهداف حاکمیت می‌شود.

 ۲- ملاک فرآیند قانونی در مشاغل بازرگانی تجاری عبارتست از:

 

کلیه فعالیت‌هایی که سبب پایداری جامعه می‌شود.

فعالیت‌هایی مانند آنچه مربوط به تغذیه، پوشاک، خانواده و ازدواج، ملک و زمین و دارایی وسرمایه، ابزارآلات و ....است که هر گونه فعالیت لازم در آنها مانند خریدوفروش،اجاره و هدیه، امانت‌دادن و استفاده و نگهداری و ....در آنها قانونی است.

ملاک فرآیندهای غیرقانونی در این محور عبارتست از: کلیه فعالیت‌هایی که سبب