تمدن اسلام، آینده‌ای برتر در دنیای رقابت
پروفایل کاربری شما
موسسه مطالعات راهبردی
موضوع بحث: 

 « هویت،‌ حقوق و تکالیف زن » در پارادایم شبکه‌ای

 

مساله بحث: 

 موقعیت و جایگاه زن در شبکه هستی چگونه است؟ موقعیت زن در الگوی اسلامی پیشرفت چیست؟ با چه برنامه‌ای می‌توان رشد حداکثری را برای زنان در جامعه ایجاد کرد؟ با وجود یکسانی مرد و زن در هویت انسانی، چه عاملی سبب تفاوت حقوقی و فرهنگی آنها شده است؟ 

 

پیش فرض ها: 

۱. «حق» در اصطلاح فلسفه = آنچه وجودش تابع اراده و تمایلات انسان نیست. (الواقع الثابت فی نفسه) 

۲. حقایق هستی، شبکه‌ای هستند و با یکدیگر ارتباط برآیندی دارند. (انتقال به بحث تفصیلی)

۳. «حق» در اصطلاح حقوق، فقه و اخلاق = مفهومی که از «کشش ذاتی و طبیعی یک موجود به سوی دست‌یافتن به اثری که سبب رفع نیاز و حرکت او به سوی کمال می‌شود» انتزاع می‌گردد. لازمه این مفهوم،‌ ضرورت تنظیم اراده‌های موثر بر «متعلق حق» است به‌طوری که ذی‌حق بتواند به آن دسترسی پیدا کند؛ و لازمه این ضرورت، «اعتبار تکلیف» است. (یعنی تولید امر و نهی و مسئولیت در قبال آن حق)

۴. براساس صادق یا کاذب بودن نیازی که در فرد احساس می‌شود تا چیزی را داشته باشد تا رفع نیازش شود و همچنین براساس واقعی یا توهمی بودن «اثری که از آن موضوع انتظار می‌رود» ، مفاهیمی مانند «حق واقعی» و «حق توهمی = باطل» ، «انتظار بجا» و «انتظار نابجا» به‌وجود می‌آید.

۵. براساس رابطه «حق» با خصوصیات وجودی پدیده‌هاست که «تشریع» باید مطابق «تکوین» باشد و جملاتی مانند «اوامر و نواهی شرعیه تابع مصالح و مفاسد واقعیه هستند» و «الواجبات الشرعیه، الطاف فی الواجبات العقلیه» معنادار می‌شوند.

(یعنی اوامر و نواهی شرعی، استخراج شده از عمق حقایق تکوینی هستند و دست‌یابی به احکام شرعی، سبب نفوذ و دست‌یابی به ساختارهای تکوینی است که عقل کاشف از آنهاست و اینکه انجام وظایف شرعی، سبب تعمیق آگاهی و ارتباط نفس با حقایق تکوینی می‌شود که با عقل نسبت به آنها آگاهی می‌یابد. ر.ک. نهایه‌الدرایه، محقق اصفهانی ج ۲ص۳۲۹))

۶. عدل = نسبت ميان امكانات و نيازها و هزينه‌ها كه سبب شود همة عناصر مرتبط با موضوع بتوانند به‌سوي كمال طبيعي خود حركت كنند (اِعطَاءُ كُلِْ ذِي‌حَقّ حَقَّه).

۷. برای تحقق عدالت باید طبق «عدل شبکه‌ای» عمل شود. یعنی: هر گونه تصمیم و حرکت، باید تابعی باشد از برآیند پنج مولفه زیر:

مطلوبیت جسمی ، مطلوبیت فکری و روانی، مطلوبیت محیطی، مطلوبیت جمعی (خانواده، شهر، کشور، بین‌الملل) و مطلوبیت پایدار (با میل به سمت بی‌نهایت و ابدیت) یعنی: هر کسی هر تصمیمی‌ می‌خواهد بگیرد باید نفع و ضرر جسم، فکر و روح، محیط، دیگران و ابدیت را باید محاسبه کند و بدون در نظر گرفتن یکی از موارد فوق، تصمیم «عادلانه» نگرفته است و رفتار عادلانه نخواهد داشت. 

 

فرضیه بحث: 

۱.  هویت زن = انسانی با دو خصوصیت: توان پرورش نسل + احساسات و عواطف قوی‌تر از مرد؛ بنابراین کلیه حقوق و تکالیف او تابعی است از انسان بودنش با این دو خصوصیت.

۲. کلیه حقوقی که یک انسان دارد برای زن تعریف می‌شود (از حق تولد، بقاء، رشد،‌ آگاهی، آزادی،‌ مالکیت، انتخاب شغل، انتخاب همسر، شهروندی، شکایت به دادگستری، تامین اجتماعی و ...).

۳. کلیه تکالیفی که یک انسان دارد نیز برای زن تعریف می‌شود (از مسئولیت پذیرش عواقب رفتارها، مسئولیت پرداخت مالیات و عوارض در صورتی که صاحب درآمد باشد، مسئولیت حضانت فرزند، مسئولیت انجام تعهداتی که آگاهانه و بااختیار پذیرفته است، مسئولیت‌های حقوقی و اخلاقی در رابطه با دیگر انسان‌ها و در رابطه با محیط و در رابطه با خداوند و ...).

۴. به دلیل مسئولیت فرزندآوری و پرورش فرزند و مسئولیت پشتیبانی شوهر و وجود عواطف و لطافت بیش از مردان، از تکلیف «درآمدزایی» معاف است و کسی حق ندارد زنی را مجبور به کار کردن کند حتی او می‌تواند در ازای فعالیت برای پرورش فرزند و انجام امور خانه، مطالبه دستمزد کند.

۵. به دلیل وجود عواطف و احساسات بیش از مردان، در مواردی که تصمیم‌گیری به سرنوشت فرد یا جامعه گره خورده باشد و نیاز به حداقل ضریب خطا دارد(مثل رهبری،‌ قضاوت،‌ تعیین جهت زندگی فرزند)، حق تصمیم‌گیری با مرد است. (مرد متعارف؛ یعنی اگر مردی عاطفه و احساسش بیش از حد معمول مردان باشد، او نیز حق تصمیم‌گیری در این موارد را ندارد.

۶. حقوق با تکالیف باید تناسب داشته باشند، مرد به دلیل تکالیف مالی بیش از زن، از پشتیبانی مالی بیشتری برخوردار است (مربوط به ارث و دیه).

 

تبیین بحث: 

تفاوت‌های ظاهری و کارکردی مرد و زن، و اینکه مرد یا زن در موقعیت متناسب با این کارکردها قرار می‌گیرند، از تجربیات عمومی بشری است. با گسترش زندگی‌ها و شهرنشینی‌ها و ایجاد نهادها و ساختارها، نهضت‌هایی به هدف ایجاد تساوی میان مرد و زن در همه کارکردها فعال شدند. 

نهضت «فمینیسم» یا «زن‌گرایی» قرائت‌های مختلف دارد که حداقل قرائت آن، به دنبال رفع ظلم از زنان است و قرائت میانی آن به دنبال ایجاد تساوی و فرصت برابر میان کلیه شؤون فردی و اجتماعی مرد و زن است و قرائت حداکثری آن به دنبال تصدی امور کلیدی توسط زنان است. در پارادایم شبکه‌ای که به‌دنبال عدل شبکه‌ای است، مرد و زن از جهت هویت انسانی مساوی هستند و کمال واحدی برای هر دو تعریف شده است (رسیدن به فناء و بقاء بالله = شهود وجود بی‌نهایت الهی) و برای حقوق و تکالیف آن‌دو، براساس عدل شبکه‌ای عمل می‌شود.

عدل، نسبتي ميان امكانات و نيازها وهزينه‌هاست كه سبب شود همة عناصر مرتبط با موضوع بتوانند به‌سوي كمال طبيعي خودحركت كنند(اِعطَاءُ كُلِْ ذِي‌حَقّ حَقَّه). اين تعريف حاوي موارد زير است: 

  1. انحصار به انسان ندارد، محيط‌زيست وموجودات مرتبط با زندگي انسان را نيز در برمي‌گيرد. 
  2. شاخصة "هر چيزي حداقل به‌اندازة نيازش، بهره ببرد و حداكثر به ‌اندازة توانش از او خواسته شود" را در بردارد.
  3. به شاخصة فوق محدود نشده و به شاخصة"حركت به سوي رشد و كمال" نيز توسعه يافته است.
  4. شاخصة "به‌فعليت درآمدن قوا واستعدادها" را ارائه كرده است.
  5. ميان نيازهاي صادق و كاذب، قواي مثبت و منفي تمايز داده است.
  6. هدف‌مدار است.
  7. امنيت كار و سرمايه را تواماً در بردارد.
  8. ضرورت توازن ميان رعايت حقوق فرد و حقوق جمع راارائه نموده است.(هويّت توازن‌‌گرايانه) 

(انتقال به تفصیلی از این بحث در دوره علوم و معارف اسلام/ تفسیر آیه الرجال قوامون علی ‌النساء)

مهم‌ترین تفاوت مرد و زن، در میزان دخالت عواطف و احساسات در تصمیم‌ها و رفتارهاست؛ دو تصویر زیر ترجمانی از این مطلب است:

 

 

کلمات به‌کار رفته در تصاویر مهم هستند: هم مرد و هم زن می‌توانند عواطف خود را کنترل کنند و تصمیم‌گیری‌هایی عقلانی بدون دخالت احساسات داشته باشند، و هم مرد و هم زن در برخی موارد عواطف را در تصمیماتشان وارد می‌کنند و رفتاری احساسی دارند؛‌ اما میزان نفوذ عواطف در تصمیمات زنان بیشتر از مردان است که این امر برای پرورش نسل و پشتیبانی شوهر در زندگی ضروری است. از سوی دیگر تصمیماتی که سرنوشت‌ساز هستند و سرنوشت فرد یا جمعی را تعیین می‌کنند نیاز به ضریب خطای حداقل دارند و ریسک‌پذیر نیستند؛ این امر مردان را نیز در بر می‌گیرد لذا می‌بینیم که در مانند «شهادت برای ثبوت جرم» به گفته یک شاهد مرد اکتفا نمی‌شود و نیاز به دو شاهد است. 

 

(معنی آیه این است: «دو شاهد لازم است» چرا که شاید یکی از آن دو در توصیف کامل واقعیت به‌خطا برود، و شاهد دوم بتواند توصیف صحیح انجام دهد. (بنابراین فقط قسمتی که هر دو شاهد بر آن اتفاق نظر دارند به عنوان دلیل محکمه‌پسند محسوب می‌شود.)) 

 

نتایج آثار و لوازم پذیرش بحث: 

در مورد حکم ارث زن، همانطور که در بالا تصریح شد، به علت تکالیف مالی مرد، نیاز به تخصیص منابع کمکی برای او وجود دارد؛ دو برابر بودن ارث مرد به علت وجوب نفقه به گردن اوست؛ تصویر زیر معادله این قانون را ارائه کرده است:

 

همین مطلب در مورد دیه زن نیز جاری است چرا که «دیه» پول خون و ارزش انسانی نیست بلکه صرفا جبران خسارت به خانواده است به‌طوری‌که شیرازه خانواده متلاشی نشود. 

نکته مهم: در دستگاه حقوقی اسلام، «زن» در هیچ شرایطی موظف به خودسرپرستی یا سرپرستی دیگران نیست و هیچ تکلیف مالی متوجه او نمی‌شود و تا وقتی ازدواج نکرده است اگر هیچ سرپرستی ندارد، سرپرستی زندگی او با بیت‌المال است. ورود زنان به فعالیت‌ها و رشته‌های اجتماعی که مورد نیاز زنان است مانند پزشک زنان و هر گونه تخصص دیگر که زندگی عادی عمومی زنان به آن نیاز دارد، مطلوب است با این شرط که فضای فعالیت آنان اختصاص به زنان داشته باشد.

ایده شکل‌گیری نهادها و مجامع و مراکز مختص به زنان، به‌طوری که یک زن بدون نیاز به مرد مَحرم، بتواند تمام امور زندگی‌اش را با ارتباط با مراکز مختص زنان انجام دهد؛ هتل‌های مختص زنان، تاکسی‌های بانوان، ادارات یا بخش‌های اداری بانوان، بیمارستان بانوان،‌استخر بانوان، کوپه بانوان، کافه‌های بانوان و ...، می‌تواند قدم بزرگی در جهت رفاه بانوان بردارد.

نمونه محورهای تحقیقاتی در مورد امور زنان:

فهرست زیر نمونه‌ای از محورهای لازم برای مطالعات امور زنان است و هر گونه مدلی تابعی زا پاسخگویی به این محورهاست (این فهرست مربوط به دانشنامه فاطمی، از پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی است): 

۱:كليات

جايگاه انساني زن (با نگاهي به ماهيت انسان و هويت زن)

جايگاه ارزشي زن

زن، مرد، تفاوت‌ها

نسبت زن و مرد

جنسيت و خطابات قرآني

 ۲:مباحث فقهي و حقوقي

كلياتي از نظام حقوق زن در اسلام

برابري يا تناسب حقوقي زن و مرد

بلوغ و رشد زن

زن و عبادت

پوشش زنان

مالكيت زن از منظر حقوقي

ارث زن

ديه و قصاص زن

قضاوت زن

شهادت زن

ولايت بر ازدواج

مهريه

نفقه

ازدواج موقت

چندهمسري

مديريت خانواده

عرف و معروف در روابط خانوادگي

طلاق

حضانت

مسائل و مشكلات حقوقي زنان

 ۳:مباحث اجتماعي

اسلام و تحول در شخصيت زن

اسلام و فمينيسم

 راهبردها و شيوه‌هاي حضور زن دراجتماع

اشتغال زنان

حجاب

روابط زن و مرد

خانواده از نگاه اسلام

ازدواج

مديريت خانواده

چندهمسري

ازدواج موقت

طلاق

مسائل و مشكلات اجتماعي زنان از منظرديني

 ۴:مباحث اخلاقي

جنسيت و اخلاق

اخلاق جنسي

 ۵: مباحث تربيتي

زن اسوه

مادري

همسري

تربيت ديني دختران (همراه با اشاره به مبحث شخصيت دختران)

مسائل و مشكلات زنان از منظر ديني

 ۶:مباحث روانشناسي

عقل و احساس در زنان

زن و زيبايي طلبي

 ۷:مباحث سياسي

زن و سياست

 ۸:مباحث اقتصادي

زن و اقتصاد

 ۹:مباحث فرهنگي و هنري

زن و آموزش

زن و هنر

زن و هنرهاي نمايشي

مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث:

 

هستی شناسی، پارادایم شبکه‌ای ،‌ مبانی فکری ، مبانی جنسیتی ،‌ فمینیسم ،‌ جایگاه زن در شبکه هستی،‌ حقوق زن و تکالیف

 
تیترها