تمدن اسلام، آینده‌ای برتر در دنیای رقابت
پروفایل کاربری شما
موسسه مطالعات راهبردی
موضوع بحث: 

«بسته مبانی لازم برای اجرای عملیات اجتهاد فقهی» چیست؟ چرا و چگونه؟

 

مساله بحث: 

 اجرای روشمند عملیات اجتهاد، نیازمند استفاده از مسائلی در ادبیات، منطق، تاریخ، فقه، اصول، تفسیر، حدیث، رجال و ...است؛ در هر کدام از علوم مذکور، مبانی‌ای که کثیرالاحتیاج هستند کدامند؟

 

پیش فرض ها: 

۱. اجتهاد ، به‌معنی عام، تلاش روشمند برای کشف نظر خداوند در کلیه موضوعات و مسائل زندگی است. (آموزه‌های معرفتی، قانونی و فرهنگیِ دین)

۲. اجتهاد دینی در اصطلاح ، کوشش علمی برای اکتشاف و استخراج روشمند آموزه های دین از منابع معتبر ، و فهم موجّه آنها (کشف مراد جدی دین) ، و کشف عناصر و زمینه‌های لازم برای تحقق و عمل به آنهاست. (به‌گونه‌ای که دارای حجیت و اعتبار نزد شارع باشد.)

۳. دست‌یابی به نظر خداوند در مورد هر موضوع و مساله‌ای (اعم از اینکه مستقیما ذکر شده باشد یا باید از قواعد و گزاره‌های مبنایی استخراج شوند) به‌طوری که موجه و معتبر باشد روشمند است لذا دارای مراحل قدم‌به‌قدم از نقطه شروع تا نقطه پایان است و در هر مرحله، شاخص‌های صحت و ارزیابی و فرآیند درونی دارد. (انتقال به بحث تفصیلی)

۴. در هر مرحله، از نتایج مباحث علوم ادبی، منطقی، اصولی، تاریخی، حدیثی و ...استفاده می‌شود و برخی از این موارد کثیرالاستعمال و کثیرالابتلاء هستند که هر مجتهدی نسبت به آنها باید اتخاذ موضع کند.

 

فرضیه بحث: 

حداقل شانزده بسته علمی برای انجام عملیات اجتهادی لازم است: 

  • مبانی معرفتی (حاوی سه بسته مبانی فلسفی، کلامی و عرفانی)
  • مبانی ادبی (حاوی چهاربسته مبانی ریشه‌شناسانه، صرفی، نحوی و بلاغی) 
  • مبانی منطقی 
  • مبانی اصول‌فقهی
  • مبانی قواعدالفقهی 
  • مبانی حقوقی 
  • مبانی تاریخی
  • مبانی رجالی 
  • مبانی تفسیری 
  • مبانی فقه‌الحدیثی 
  •  
تبیین بحث: 

جدول زیر توضیحی اجمالی در رابطه با روند کلی استنباط است:

رديف

مرحله

توضيح

                ۱. 

موضوع‌شناسي

(عرضه موضوع بر عرف عام و عرف خاص، عرضه موضوع بر عقل و فطرت قطعي)

موضوعي كه حكم آن را مي‌خواهيم به‌دست بياوريم چيست؟ قيود و شرايط تحقق موضوع در نظر عرف عام و عرف خاص چيست؟

موضوع عرفي است يا نياز به كارشناسي دارد؟ (از موضوعات مستنبطه است)

تغيير و تبدلات موضوع چگونه است؟

مرتبطات موضوع چه مواردي هستند؟

حداقل‌هاي قطعي متفق‌عليه در حدود و ثغور موضوع كدامند؟

       ۲.           

عرضه موضوع بر قرآن

جستجوي كليه محمول‌هايي كه در قرآن، بر اين موضوع بار شده‌اند، با احراز دلالت آيه[۱]

جستجوي كليه محمول‌هايي كه در قرآن بر مرتبطات قطعي اين موضوع بار شده است.‌ (بررسي عوارض خارج لازم موضوع +  مفهوم‌گيري)

       ۳.           

نسبت‌سنجي اوليه ميان محمولات قرآني

سنجش رابطه ميان محمول‌هايي كه در قرآن براي اين موضوع ذكر شده است از حيث تقيد و تخصيص و نسخ و تبيين و حكومت و ورود، و رسيدن به يك نگاه منسجم ميان آيات ناظر به اين موضوع (بهمراه تحليل ادبي، منطقي، تاريخي)

و علاج تعارض‌هاي ظاهري اوليه

       ۴.           

عرضه موضوع بر روايات

جستجوي كليه محمول‌هايي كه در روايات، بر اين موضوع بار شده‌اند، با احراز سند[۲] و دلالت روايت[۳]

(اعم از روايات كلامي و عقيدتي، روايات تاريخي، روايات اخلاقي و روايات فقهي شيعه و اهل‌سنت)

جستجوي كليه محمول‌هايي كه در روايات بر مرتبطات قطعي اين موضوع بار شده است.‌ (بررسي عوارض خارج لازم موضوع +  مفهوم‌گيري)

تفكيك ميان روايات داراي لفظ دال بر حكم و روايات حاكي از فعل يا تقرير معصوم

       ۵.           

نسبت‌سنجي اوليه ميان محمولات حديثي

سنجش رابطه ميان محمول‌هايي كه در روايات براي اين موضوع ذكر شده است از حيث تقيد و تخصيص و نسخ و تبيين و حكومت و ورود ، و رسيدن به يك نگاه منسجم ميان رواياتِ ناظر به اين موضوع

(بهمراه تحليل ادبي، منطقي، تاريخي)

و علاج تعارض‌هاي ظاهري اوليه و علاج تعارض‌هاي مستقر با ترجيحات حجت‌ساز

       ۶.           

نسبت‌سنجي ميان نگاه قرآني و نگاه روايي

سنجش رابطه تقيدي، تخصيصي، تبييني ميان قرآن و روايات، و اِعمال تقيد و تخصيص و تبيين و نسخ و طرد‌ها و حكومت و ورود

و علاج تعارض‌هاي ظاهري اوليه و علاج تعارض‌هاي مستقر با ترجيحات حجت‌ساز

       ۷.           

نسبت‌سنجي با اصول موضوعه و اهداف قطعي دين

سنجش رابطه ديدگاه حاصل شده با عمومات فوقاني و مستقلات عقليه مانند عدالت‌ورزي، لاضرر، لاحرج، يقين‌محوري، توحيد‌محوري، حفظ نظام و اجتماع، حفظ دين، حفظ نفوس و نسل، گردش ثروت

       ۸.           

ارزيابي و بازبيني يافته‌ها

نسبت‌سنجي ديدگاه اولية به‌دست آمده با:

      اجماعات در موضوع و موضوعات مرتبط آن،

      شهرت‌هاي فتوايي

      سيره متشرعه

       سيره عقلاء

و تعيين تكليف تعارض‌هاي ظاهري

       ۹.           

علاج تزاحم‌ها

تعيين اولويت‌ها براي صدور حكم اجرايي نسبت به موضوع

      ۱۰.         

فعال كردن اصول عمليه

در صورت عدم دست‌يابي به گزاره‌اي كه ملاك‌هاي حجيت را دارا باشد، به‌ اصول عمليه مراجعه شود.

تعبیر دیگری از روند اجتهاد:

 

روش اجتهاد

(قواعد، قلمرو و ترتیب استفاده ازمنابع دین برای کشف نظر خداوند)

۱.مساله و موضوع شناسی

۲.کشف اطلاعات معتبر

۱. رجوع به قرآن درباره موضوع

۲. رجوع به سنت معصوم (قولی و فعلی که شامل تقریر نیز هست) درباره موضوع

۱. از طریق خبر متواتر

۱. اثبات صدور

۱. تحصیل متن معتبر

۲. از طریق خبر واحد (مشهور یا غیر مشهور)

۱. اثبات صدور

۱. تحصیل متن معتبر

۲. بررسی سندی

۳. بررسی قرائن دیگر ناظر به اثبات صدور

۳. رجوع به اصول عملیه حکمیه

۳.      پردازش اطلاعات معتبر

۱. پردازش محمولات قرآن

۱. بدست آوردن معنای متن (محمولات) با فراخوان الگوریتم «روش فهم متن» = «زباندانی»

۲. نسبت سنجی میان محمولات قرآنی و جمع دلالی

۲. پردازش محمولات روایت

۱. بدست آوردن جهت صدور

۱. از طریق تاریخ

۲. از طریق فقه مذاهب

۲. بدست آوردن معنای متن (محمولات) با فراخوان الگوریتم «روش فهم متن» = «زباندانی»

۳. نسبت سنجی میان محمولات روائی و رفع تعارضات

۱. جمع دلالی (عرفی)

۲. ترجیح

۳. تخییر

۳. نسبت سنجی میان محمولات قرآنی و روائی و جمع دلالی

۴. نسبت سنجی با عمومات فوقانی قانونی و اهداف دین

۵. مقایسه با طرق  دیگر و رفع تعارضات

۱. اجماعات

۲. شهرت

۳. سیره متشرعه

۴. سیره عقلاء

۶. علاج تزاحمها

برای انجام هر کدام از مراحل مذکور در فوق، نیاز به اطلاعات موجّهی از علوم مختلف داریم تا بتوانیم به‌صورت روشمند و صحیح، عملیات 

تحلیل و استنباط را انجام دهیم. 

برخی از این مبانی تاثیری در حد تغییر منظومه و دستگاه فکری دارند و سبب تاسیس یک «مکتب فقهی» می‌شوند.

نتایج آثار و لوازم پذیرش بحث: 

تعریف مکتب: دستگاه فکری شامل مبانی،منابع و روش‌ها، که براساس آنها مساله‌شناسی و تحلیل اطلاعات و مدل‌سازی صورت می‌پذیرد. 

منشاء ایجاد مکاتب مختلف: اختلاف درمبانی، اختلاف در منابع، اختلاف در روش‌هاست. 

در مکاتب فقهی اختلاف در مبانی: اختلاف در مبانی کلامی، اختلاف در مبانی تفسیر متن،اختلاف در مبانی حدیث‌شناسی است و اختلاف در منابع: اختلاف در تعدادمنابع، اختلاف در تفسیر منابع، اختلاف در شرایط اعتبار منابع است و اختلاف در روش‌ها: اختلاف در اصل روش، اختلاف در میزان کارآمدی روش است.جدول زیر نمایشی از این معیارهاست:

 

ردیف

نوع اختلاف

زیرشاخه

مصداق اختلاف

۱

اختلاف در مبانی

اختلاف در مبانی کلامی

۱.  قلمرو دین منحصر در امور اخروی است یا امور دنیایی را نیز در بر می‌گیرد.

۲.  قلمرو سنت، همه رفتارهای معصوم است یا بین رفتارهای حاکمیتی و مرجعیت‌دینی با رفتارهای شخصی باید تمایز گذاشت.

۳.  کلیه شوون معصوم، در زمان غیبت به فقیه منتقل می‌شود یا فقط امور حسبه و تبلیغی و قضاوت

۴.  کلیه احکام دین، ابدی است یا تابع شرایط زمان و مکان است.

اختلاف در مبانی تفسیر متن

۱.  تفسیر کتاب و سنت منحصر به معصوم است یا غیرمعصوم نیز می‌تواند تفسیر کند.

۲.  قواعد تفسیر را باید از روایات اخذ کرد یا اینکه قواعد تفسیر تابع سیره عقلائیه است.

۳.   اشتراط احاطه بر فضای صدور متن یا عدم اشتراط

۴. ملازمه عقل و شرع یا عدم ملازمه و حجیت دلالت‌های التزامی

۵.   دخالت فقیه در موضوع‌شناسی یا عدم ارتباط با او

اختلاف در مبانی حدیث شناسی

۱.    اعتبار کتب روایی قدماء

۲.    فقط اعتبار خبر ثقه

۳.    اعتبار خبر موثوق‌الصدور

۲

اختلاف در منابع

اختلاف در تعداد منابع

۱.       انحصار به کتاب و سنت

۲.       افزودن عقل به دو منبع فوق

۳.       افزودن سیره عقلاء به سه منبع فوق

۴.       افزودن اجماع به منابع فوق

اختلاف در تفسیر منابع

اختلاف در اینکه:

۱.   عقل و سیره و اجماع، منبع مستقل در کنار کتاب و سنت هستند یا ابزار کشف از کتاب و سنت

۲.  سیره عقلاء منبع مستقل است یا ابزار کشف از مراد شارع

اختلاف در شرایط اعتبار منابع

اختلاف در:

اعتبار منابع ظن‌آور

۳

اختلاف در روش‌ها

اختلاف در اصل روش

۱. روش عقلی و عقلایی یا فقط روش فهم مورد تایید نقل

۲. اعتبار تمسک به دلیل واحد، یا ضرورت تجمیع بین ادله مربوطه (روش انفرادی یا انضمامی)

اختلاف در قلمرو اعتبار روش

 

 

 مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث:

دین‌شناسی ، فهم دین ، روش‌شناسی فقاهت ، اجتهاد ، الگوریتم اجتهاد ، مبناشناسی اجتهاد

 
 
تیترها