تمدن اسلام، آینده‌ای برتر در دنیای رقابت
پروفایل کاربری شما
موسسه مطالعات راهبردی
موضوع بحث: 

تحلیل مفهوم نظریه پردازی

مساله بحث: 

«نظریه‌پردازی» چیست؟ چرا و چگونه؟

 

پیش فرض ها: 

.

فرضیه بحث: 

نظریه عبارتست از: بسته معرفتی ارائه‌دهنده چیستی چرایی یا چگونگی یک پدیده که حاوی تعاریف،اصول موضوعه، قوانین، قضایا و توصیف‌ رابطه میان متغیرهای مرتبط با آن پدیده باشد.

نظریه‌پردازی = تلاش معرفتی موجّه برای دست‌یابی به چیستی یا چرایی یا چگونگی یک پدیده (به‌صورت بسته فوق)

 

تبیین بحث: 

مباحث مربوط به نظریه‌پردازی، تابعی از مباحث «فلسفه علم» ،  «منطق» ،  «روش‌شناسی»  و «روش تحقیق» است. پس از بررسی موارد مذکور، منطق و مدلی برای نظریه‌پردازی به شرح زیر به‌دست آمده است:

 

منطق نظریه‌پردازی:

نظریه‌پردازی در ۳ سطح و ۱۴ فرآیند انجام می‌شود:

سطح۱) تعیین زیرساخت‌ها:

تعیین ودقیق‌سازی مساله+ تعیین پارادایم و اصول موضوعه+ تعیین رویکرد + تعیین راهبرد + تعیین روش

سطح۲) ایجاد سازه‌ اصلی: (فرآیند فرضیه‌سازی)

 تولید شبکه مسائل+ کشف شبکه متغیرهای احتمالا مرتبط + تولید شبکه روابط ممکن + تنظیم روابط محتمل براساس راهبرد و روش تحقیق+ آزمون روابط برای کشف رابطه بهینه + تولید فرضیه

سطح۳) آزمون فرضیه و ارتقاء به نظریه

آزمون فرضیه برای اثبات کارآیی در حل مساله تحقیق + بازخوردگیری و اصلاح و تقویت فرضیه برای تکرارپذیری + بررسی آثار استمرار نظریه 

جدول تحلیل نظریه: برای تولید و تحلیل یک نظریه می‌توان از جدول زیر نیز استفاده کرد:

ردیف

محورهای تحلیل و بررسی یک نظریه

محتوای نظریه در محورهای چهارده‌گانه

۱.      

متن نظریه (عبارات اصلی بیان‌کننده نظریه)

 

۲.      

مفاهیم اصلی تشکیل‌دهنده نظریه

 

۳.      

مساله اصلی نظریه (صاحب‌نظریه به حل چه مساله‌ای اهتمام ویژه دارد؟)

 

۴.      

مسائل فرعی نظریه (صاحب‌نظریه به دنبال پاسخ‌گویی به چه مسائلی است؟)

 

۵.      

بستر معرفتی نظریه (نظریه و صاحب‌نظریه از چه نظریات یا افکاری اشراب شده‌اند؟)

 

۶.      

چهارچوب معرفتی حاکم بر نظریه (پارادایم و گفتمان حاکم بر نظریه، با ذکر تمام محورهای تشکیل‌دهندة پارادایم)

 

۷.      

چهارچوب روشی حاکم بر نظریه (از چه روش یا روش‌هایی برای تعریف، توصیف، تفسیر و تبیین استفاده کرده است؟)

 

۸.      

پیشینه نظریه (چه نظریاتی مشابه این نظریه عرضه شده است؟)

 

۹.      

تعاریف موجود در نظریه (چه تعاریفی در نظریه ذکر شده است؟)

 

۱۰.   

توصیف‌های موجود در نظریه (قیود و شرایط هر یک از موضوع و محمول و نسبت)

 

۱۱.   

روابط موجود در نظریه (چه روابطی بین مولفه‌ها یا مفاهیم یا عناصر یا متغیرهای مختلف در نظریه آمده است؟)

 

۱۲.   

تبیین‌های موجود در نظریه (چه استدلال‌هایی در نظریه ذکر شده است؟)

 

۱۳.   

تفسیرهای موجود در نظریه (چه اجزاء و روابط پنهانی در نظریه، آشکارسازی شده است؟)

 

۱۴.   

توجیه‌های استفاده شده در نظریه (مثال‌ها و شواهد صدق به‌کاررفته در نظریه)

 

۱۵.   

لوازم منطقی نظریه (دلالت‌های التزامی و مباشر نظریه)

 

۱۶.   

نتایج معرفتی نظریه (چه تاثیری در چه فضای علمی ایجاد می‌کند؟)

 

۱۷.   

آثار نظریه (آثار عینی که نظریه می‌تواند ایجاد کند یا ایجاد کرده است)

 

۱۸.   

رقباء نظریه (افکار و نظریاتی که همگرا با این نظریه نیستند و مخالف محسوب می‌شوند)

 

۱۹.   

روش گسترش نظریه (آیا صاحب‌نظریه، خودانتقادی‌ داشته است یا اشاره به شیوه تکمیل و بازسازی نظریه کرده است؟)

 

ملاک‌های ارزیابی یک نظریه:

محورهای نظریه‌

ردیف

شاخص مورد ارزیابی

ضریب

امتیاز

از صفر تا ده

زبان و مفاهیم و متغیرهای نظریه

۱.              

زبان قابل فهم

۱

 

۲.              

ساختار شفاف (محوربندی که به‌سهولت قابل تشخیص است)

۱

 

۳.              

تعیین و تعریف مفاهیم و متغیرهای اصلی (به‌راحتی قابل تشخیص هستند)

۱

 

سازه‌ها، ابعاد و محورهای اصلی نظریه

(قدرت پردازش نظریه)

۴.              

توصیف مسالة اصلی نظریه (آنچه دغدغه حل آن را دارد)[۱]

۲

 

۵.              

توصیف[۲] فرضیه (پاسخ به مساله فوق) در قالب جملات خبری مشخص

۲

 

۶.              

توصیف انگیزه توجه به مساله نظریه (بستر پیدایش نظریه)

۱

 

۷.              

توصیف اصول موضوعه و مبانی و مبادی معرفتی نظریه (پارادایم تفصیلی)[۳]

۱

 

۸.              

توصیف روش‌شناسی تولید نظریه و روش استدلال

۲

 

۹.              

شفاف بودن[۴] «استدلال و تبیین» برای فرضیه[۵]

(بالخصوص مشخص کردن قاعده و قانون کلی‌ای که تبیین در ذیل آن انجام می‌شود)

۴

 

آثار نظریه

۱۰.           

ارائه نمونه‌ها و شواهد برای صدق فرضیه (کاربرد نظریه) در عمل[۶]

۲

 

۱۱.           

ارائه توصیه برای چگونگی استفاده از نظریه

(عبور از چیستی‌ها و چرایی‌ها و رسیدن به چگونگی‌ها)

۳

 
 

۱۲.           

میزان سازگاری و انسجام درونی و بیرونی[۷]

(سازگاری[۸] با قطعیات قبلی خودش و نظریات معتبر دیگر دارد؟)

۴

 
 

۱۳.           

میزان جامعیت نظریه نسبت به تمام مفاهیم و روابط و آثاری که احتمالا به مساله نظریه مربوط هستند.[۹]

۳

 
 

۱۴.           

میزان مانعیت نظریه نسبت به ورود مفاهیم و روابط و آثار نامرتبط

(شاخص تمیز موارد واقعی از توهمی و غیرواقعی یا غیرمرتبط را داده است یا نه؟)

۴

 
 

۱۵.           

ارائه پیش بینی علمی و در اختیار قرار دادن قدرت کنترل

۴

 
 

۱۶.           

قابلیت آزمایش و اجرا

۲

 
 

۱۷.           

بازتولید و تکرار عمل به نظریه ممکن است

۴

 
 

۱۸.           

ایجاد قدرت تصمیم‌گیری

۱

 
 

۱۹.           

قدرت آینده سازی و روندسازی (پیشرو بودن نظریه)

۱

 
 

۲۰.           

تضادهایی توسط این نظریه حل می‌شود.

۱

 
 

۲۱.           

موقعیت خود را در تاریخ علم مشخص کرده است

۱

 
 

۲۲.           

کارآمد است (تعادل هزینه و منفعت در آن بهتر از موارد مشابه است)

۲

 
 

۲۳.           

مسائل علمی جدیدی بواسطة این نظریه مطرح می‌شود.

۱

 
 

۲۴.           

نقاط خلاء، ابهام و مجهولات باقی‌مانده را مشخص کرده است.

۱

 
 

۲۵.           

اصلاح‌پذیر و قابل ارتقاء به‌نظر می‌رسد.

۱

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ا

نتیچه و اثر فرضیه بحث:

برای تطبیق دو یا چند نظریه با هم می‌توان از جدول زیر که براساس منطق نظریه‌پردازی طراحی شده است استفاده کرد:

جدول بررسی تطبیقی نظریه‌ها: 

 

ردیف

شاخص

نظریه آقای..............

نظریه آقای..............

نظریه آقای..............

نظریه آقای..............

نظریه آقای..............

۱.      

عنوان نظریه

۲.      

متن فرضیة نظریه

۳.      

موضوع  فرضیه، با تعریف و قیود آن

۴.      

محمول فرضیه، با تعریف و قیود آن

۵.      

مساله نظریه (به‌ حل چه مساله‌ای می‌اندیشد؟)

۶.      

پارادایم فرضیه (بستر معرفتی، پیش فرضها و مبانی)

پیشینه تاریخی:

مبنای هستی‌شناسانه:

مبنای انسان‌شناسانه:

مبنای معرفت‌شناسانه:

مبنای ارزش‌شناسانه:

مبنای روش‌شناسانه:

مبانی دیگر:

۷.      

مفاهیم اصلی مرتبط (توصیف‌ها)

۸.      

روابط میان مفاهیم (تفسیرها)

۹.      

دلیل (تبیین)

۱۰.   

رویکرد و روش دستیابی به نظریه

رویکرد:

روش:

۱۱.   

لوازم, آثار و کارکرد نظریه (توجیه)

۱۲.   

توصیه‌ها

۱۳.   

نظریات مشابه (با ذکر وجه تمایز)

۱۴.   

رقباء نظریه (با ذکر نقطه تماس و اشتراک)

(انتقال به بحث از زیرساخت‌ها و روش نظریه‌پردازی)

 

مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث:

 

منطق نظریه پردازی ، تحلیل نظریه ، بررسی تطبیقی نظریه‌ها ، روش‌شناسی ، فلسفه علم ، روش تحقیق

 

[۱] با ذکر مساله اصلی و تاکید بر مسائل و مواردی که قصد پرداختن به آنها را ندارد.

[۲] تعیین مشخص موضوع، محمول،قیود، متعلقات، شرایط

[۳] مقصود از پارادایم تفصیلی=ذکر مبانی هستی‌شناسانه، معرفت‌شناسانه، انسان‌شناسانه، جامعه‌شناسانه، ارزش‌شناسانه،...

[۴] شفاف بودن = ایجاد تمایز میانمفاهیم، ارائه تفسیر در موارد ابهام

[۵] مشخص بودن صغری، کبری، حدوسط، مقدم، تالی، ملازمه

[۶] عملیاتِ«توجیه»

[۷] انسجام درونی یعنی نباید آثار مفاهیم وروابط موجود در نظریه متضاد یا متناقض باشد. تمام محمولها که روی موضوع واحد سوارمیشوند باید یک شبکه نظام مند و هدفمند بین سازه ها و مفاهیم و گزاره ها ایجادکنند. و انسجام بیرونی یعنی باید با بدیهیات و اصول موضوعه قطعی سازگار باشد.

[۸] سازگاری یعنی: قدرت تحلیل وتبیین اطلاعات قبل از طرح شدن این نظریه

[۹] در شش لایة: تعریف‌ها، توصیف‌ها،تبیین‌ها، تفسیرها، توجیه‌ها و توصیه‌ها

 
نتایج آثار و لوازم پذیرش بحث: 

.

برچسب ها : 
تیترها