تمدن اسلام، آینده‌ای برتر در دنیای رقابت
پروفایل کاربری شما
موسسه مطالعات راهبردی
موضوع بحث: 

: کارگاه آینده‌پژوهی (هویت آینده‌پژوهی و روش‌های آن) (انتقال به بسته اسلاید یک ، بسته اسلاید دو + بسته آموزشی صوتی‌تصویری)

 

مساله بحث: 

: چگونه می‌توانیم در محیط رقابت و فراوانی عوامل نامطلوب، برای ارتقاء مستمر زندگی برنامه‌ریزی کنیم؟ (دریافت فایل برنامه‌ریزی راهبردی آینده‌نگرانه در زندگی)

 

 

پیش فرض ها: 

آینده جزئی از زندگی ما و دنیاست؛ همانطور که "امروز" نیاز به اندیشیدن دارد "فردا" نیز نیاز به اندیشیدن دارد. توجه به آینده و تفکر درباره آن به معنای خیال پردازی نیست بلکه به معنای واقع نگری است. آنچه در آینده پژوهی مطرح است نگاه متفکرانه به آینده است. (ر.ک. الفبای آینده پژوهی، عقیل ملکی‌فر)

آینده پژوهی چیست و چه فایده‌ای دارد؟

آینده پژوهی کشف و تحلیل عوامل تأثیرگذار نسبت به آینده، به هدف ایجاد آینده مطلوب است. آینده بر سه نوع است:

الف- آینده ممکن: هر چیزی اعم از خوب یا بد، محتمل یا بعید که می‌تواند در آینده رخ دهد.

ب- آینده‌ محتمل: آنچه به احتمال بسیار زیاد در آینده به وقوع خواهد پیوست (مبتنی بر استمرار شرائط کنونی در آینده).

ج- آینده‌ مرجّح: آنچه مطلوب‌ترین و مرجّح‌ترین رویداد آینده به شمار می‌رود.

در آینده پژوهی آنچه به عنوان هدف اساسی مطرح است محتمل ساختن‌ آینده‌ مرجّح می باشد.

بدین منظور باید ازآنچـه که می‌خـواهیـم بیـافرینیم تصـویری روشن و شـفاف در ذهن داشـته باشیـم. همچنین نسبت به آینده ممکنی که علی‌رغم تردید در وقوعش‌، تحقق آن اثر بزرگی بر زندگی مردم می‌گذارد،باید آگاهی لازم داشته باشیم.

درحوزه آينده انديشي چه پرسش هاي مهمّي مطرح است ؟

شاخه اصلی

موضوع

سوال

مساله

مدیریت و برنامه ریزی

آینده پژوهی

آینده چیست ؟

چگونه می توان آینده را شناخت ؟

چرا باید آینده را شناخت ؟

روند ، رویداد و رخداد چیست ؟ 

چگونه می توان ، روند ها ، رویداد ها و رخ داد های آینده را رصد کرد؟

تسلط بر آینده یعنی چه ؟  

چگونه می توان بر آینده مسلط شد ؟

مدیریت آینده چیست ؟ 

چگونه می توان آینده را مدیریت کرد ؟

تغییر آینده یعنی چه ؟

چگونه می توان آینده را تغییر داد ؟

آینده با قسمت و تقدیر چه ارتباطی دارد ؟

چگونه می توان برنامه ریزی برای آینده را با قسمت و تقدیر هماهنگ کرد ؟

برای شناخت آینده دچار چه محدودیت هائی هستیم ؟ 

چگونه می توان محدودیت ها در شناخت آینده را برطرف کرد ؟

چه موانعی باعث عدم شناخت صحیح از واقعیت های آینده می شود ؟

چگونه می توان احتمال خطای برنامه ریزی در آینده را به صفر رسانید ؟

چگونه می توان مدل برنامه ریزی آینده نگرانه طراحی کرد ؟ 

برنامه ریزی آینده نگرانه چیست ؟

عدم موفقیت در برنامه ریزی های برای آینده ، از چه عوامل ، زمینه ها یا شرایطی نشات می گیرد ؟

اگر آینده را نشناسیم ، دچار چه آسیب ها یا بحران هائی می شویم ؟

چگونه می توان این عوامل ، زمینه ها یا شرایط را از بین برد ؟

آینده ممکن و مرجّح یعنی چه ؟  

چگونه مي توانيم نسبت به آينده معرفت كسب كنيم؟  

روش های آینده پژوهی کدامند ؟

عدم موفقیت در برنامه ریزی های برای آینده ، چه آسیب ها یا بحران هایی را در پی خواهد داشت ؟

علم آینده پژوهی در پاسخ به چه مساله و نیازی بوجود آمد ؟

تاریخچه علم آینده پژوهی چیست ؟

محدوديت هايي كه در راه ادراك دقيق واقعيت وجود دارد ، چه تأثيري بر شناخت صحيح از شرايط ظهور يابنده در آينده دارد؟

قلمرو این علم تا کجاست ؟

آن چه در مقام يك حوزه معرفت علمي به مطالعات آينده شناسي ارتباط دقيق دارد چيست ، و رابطه اين حوزه با ديگر قلمروهاي معرفت علمي كدام است؟

موضوع آینده پژوهی چیست ؟

فناوري كنوني مطالعات آينده انديشي متشكل از چيست؟

هدف از آینده پژوهی چیست ؟

چگونه می توان افق های دید را گسترش داد ؟

جایگاه آینده پژوهی در بین منظومه علوم کجاست ؟ 

نسبت آینده پژوهی با سایر علوم چگونه است ؟

رابطه آینده پژوهی با تمدن سازی چیست ؟

چگونه می توان آینده پژوه تمدنی تربیت کرد ؟

 

آینده پژوهی چگونه باعث تمدن سازی می شود ؟

 آینده پژوهی تا چه اندازه ضمانت اجرائی دارد؟

قطعاَ در مورد آینده موارد یقینی وجود ندارد. اما انسان می‌تواند در سرنوشت آینده تأثیرگذار باشد. در این میانه دانشی زاده می‌شود که سعی می‌کند با پیش‌بینی عوامل مؤثر در تغییرات آینده به صورتی دوگانه، هم مهار تغییرات را در دست گیرد و هم جامعه را برای این تغییرات آماده کند. آینده پژوهی فراتر از پیش‌بینی است و ادعای پیش‌گویی هم ندارد

ضرورت آینده پژوهی در زمان معاصر چیست؟

امروزه تغییرات با نرخ سریعتری بوقوع می پیوندند. تغییرات فناوری و متعاقباً تغییر در دیگر جنبه های زندگی، افزایش روزافزون وابستگی متقابل کشورها و ملل، تمرکز زدایی جوامع و نهادهای موجود که بدلیل گسترش فناوری اطلاعات شتاب بیشتری یافته است، تمایل روزافزون به جهانی شدن به همراه حفظ ويژگيهای ملی، قومی و فرهنگی و بسیاری عوامل دیگر، لزوم درک بهتر از "تغییرات"و " آینده" را برای دولتها، کسب وکارها، سازمانها و مردم ایجاب میکند. می توان گفت اگر مردم درگذشته های دور به اندازه کافی فرصت داشتند تا زندگی خود را براساس عادت‌هایشان بنا کنند ؛ و از اینرو بسیارآسوده خاطربودند ؛ اما با پیشرفت علم و فناوری درسده های اخیر، ثبات تقریباَیک پدیده نادر شده است.

سابقه آينده پژوهي از چه زماني است؟

در کتاب «الفبای آینده‌پژوهی» آمده است:

«...كتاب جمهوري افلاطون آغازگر سنت آرمان شهري (utopia) بود كه در گسترش مطالعات آينده نقش مهمي ايفا كرد. روندهاي جهان باستان كه ميتوانستند به يك آينده پژوهي آگاهانه بينجامند با انحطاط امپراتوري‌هاي بزرگ ايرانو روم از بين رفتند.اما در اروپا طي سده هاي يازده و دوازده ميلادي نهضتي ظهور كردكه در قرون ۱۳و۱۴و۱۵ نيز آرام آرام شتاب يافت. نويسندگان زيادي با الهام از كتابجمهوري افلاطون آرمان شهر خود را ترسيم مي كردند. به عنوان مثال مور در سال ۱۵۱۶ م جزيره‌اي آرماني كه تجسم يك جامعه‌ي سعادتمند بود را به رشته‌ي تحرير در آورد. در طول اين سالها تا اواسط قرن ۲۰ م دانشمندان زيادي همچون ديدرو ودالامبر(Diderot & Dalabert)، جي.بي. بري(J.B,bury)و سپاستين مرسيه فرانسوي كمكشاياني به پيشرفت اين علم از طريق نگاشتن كتابهاي فراواني كردند. 

دهه‌ي معروف ۱۹۶۰ دهه‌ي پيدايش سازمانهاي آينده پژوهي در گوشه و كنار جهان بود. دراين سالها همزمان با پيدايش اين سازمانها كتابهاي مقدماتي خوبي در اين موضوع پديدآمد. همچون كتاب مدخلي بر هنر و علم شناخت و شكل دهي به جهان فردا كه كتابي كلاسيك است و هنوز هم در دسترس بوده و آنرا رئيس انجمن علمي آينده پژوهي آقاي ادواردكورنيش ويرايش كرده است. اين كتاب با همكاري گسترده‌ي اعضاء و كاركنان انجمن جهاني آينده پژوهي نوشته شده و شكل تكامل يافته" پروژه‌ي گسترده فهرست منابع براي قرن سوم امريكا" است. سال ۱۹۶۷ شاهد اولين كنفرانس جهاني آينده پژوهي بود كه در اسلو برگزار شد. اين اجلاس و شركت كنندگان آن به عنوان منبعي براي تعريف كتاب" بشريت در سال ۲۰۰۰" مورد استفاده قرار گرفت. اين كتاب توسط دو تن از اعضاي اصلي اجلاس يعني روبرت يونگ ( موسس آينده پژوهي وين) و جان گالتون(رئيسفدارسيون جهاني آينده پژوهي بعد از برت ران دي جوونل) نوشته شد. پس از اين سالهادر دهه ۹۰ افرادي همچون ريك اسلاتر (بنيانگذار مركز آينده پژوهي استراليا) و رولف كربيج (نويسنده كتاب آينده پژوهي وسياست) نقش عمده ا‌ي در مطالعات آينده پژوهي ايفا كردند. در همين سالها يكي از نويسندگان به نام" ضياءالدين سردار" نظرات و انتقادات مبسوطي را نسبت به گسترش آينده پژوهي در مقاله‌ي بانام" استعمار آينده" بيان داشت. در پايان اين سالها و آغاز قرن بيست و يك بايد از نويسندگاني مانند يونجي ماسودا(استاد ژاپني علوم اطلاعات)و پاول كندي( استاد تاريخ و نويسنده كتاب آمادگي براي قرن بيست و يك) نام برد. 

نخستين فعاليت هاي آينده پژوهانه در ايران به اوايل دهه هفتاد در دانشگاه اميركبير باز مي گردد. در شرايط فعلي تا حدود زيادي از مهجوريت آينده پژوهي در ايران كاسته شده و مراكز متعدد پژوهشي و دانشگاهي، نظير انديشكده صنعت و فناوري(آصف)، مركز آينده پژوهي علوم و فناوري دفاعي، مركز تحقيقات سياست علمي كشور و مؤسسه عالي آموزش و پژوهش مديريت و برنامه ريزي، مستقيم يا غير مستقيم در اين زمينه فعاليتهاي زيادي را در دست اقدام دارند.حتي بعد از چند دهه غفلت، به تازگي آموزش آينده پژوهي به عنوان يك رشته دانشگاهي نيز در كشور ما آغاز شده است. اما بايد پذيرفت كه اين دانش به دليل عدم آشنايي و مساعدت مسؤولان كشور و فقدان زيرساختهاي فكري و فرهنگي موردنياز هنوز به شكلي شايسته نهادينه نشده است و بر خلاف كشورهاي توسعه يافته، در بالاترين مرتبه ممكن براي سياستگذاران ارشد مقبول نگرديده است.»

روش آینده پژوهی چیست؟

آينده پژوهي داراي اصول اساسیاست، همچنان که روشهاي متعددی در آن مطرح است كه شمار آن به ۱۹ مورد ميرسد. به فراخور هريك از اين روشها، اصطلاحات خاصي نيز در اين علم مطرح ميگردد. تذكر اين نكته ضروري است كه براي آينده پژوهي استفاده از تنها يك روش الزامي نيست.

به این مثال توجه نمایید:

تصور کنید در جایگاه مسوول ناوبری کشتی قرار دارید. هنگامی که مشغول دیده بانی افق مقابل هستید (رصد محیطی)، دو چیز نظر شما رابه خود جلب می کند. «یک کوه یخ» و «یک کشتی تدارکاتی» که باید به آن بپیوندید. شما سرعت ها و جهت های محتمل کوه یخ و نیز کشتی تدارکاتی را بررسی می کنید (تجزیه وتحلیل روندها) و اطلاعات حاصله را وارد رایانه کشتی می کنید (مدلینگ). سپس مسیرحرکت را چنان ترسیم می کنید که بجای برخورد با کوه یخ به کشتی تدارکاتی بپیوندید(نقشه راه). در حین انجام تمام این فعالیت ها رؤیای به‌انجام رسیدن ماموریتتان با پیوستن به کشتی تدارکاتی را در سر می پرورانید (چشم اندازسازی). متوجه می شوید که سرعت ها و جهت های کوه یخ و کشتی تدارکاتی ممکن است تغییرکند. لذا شروع به بررسی بر روی گزینه های ممکن در خصوص این تغییرات می کنید تا این اطمینان حاصل شود که بیشترین بخت برای پیوستن به کشتی تدارکاتی وجود داشته باشد(سناریو پردازی). علیرغم تمامی این برنامه ریزی ها، شما میدانید که احتمال وقوع حادثه ای غیر منتظره و برخورد با کوه یخ همچنان وجود دارد. لذا از خدمه کشتی میخواهید که به تمرین تخلیه اظطراری کشتی مبادرت ورزند (شبيه سازي). هنگامی که آنان مشغول به تمرین هستند، شما خود را در موقعیت محتمل ترین وضعیت برای رسیدن به کشتی تدارکاتی فرض کرده و مراحل رسیدن به این وضعیت نهایی را ترسیم می کنید. (پس نگری)

در این مقال، تنها نگاهی به برخی از اصول، اصطلاحات و روشهای رایج خواهیم داشت.

الف-  اصل: وحدت هستی (انتقال به مبنای هستی‌شناسانه)

اصل اساسی آینده پژوهی توجه به یکپارچگی هستی است. با این تفکر درک کامل هر موجود بدون توجه به جایگاه آن درکلّ هستی ممکن نیست. هستی یک مجموعه بهم پیوسته درگستره زمان  و مکان است. در پی این تفکر ارتباط گذشته و حال و آینده به نحو معناداری خود را نشان میدهد. جهان آینده از درون جهان حال به وجود می آید همانگونه که جهان فعلی از جهان گذشته شکل گرفته است. به همین خاطرتوجه کامل به وضعیت موجود و وضعیت گذشته لازم میباشد.

ب- اصل: اهمیت ایده ها

منظور از ایده ها در فضای اینمقاله ابزارهای تفکر هستند. ایده ها را می توان به دوقسمت تقسیم کرد:

۱- مفاهیم: مفاهیم همان تصوّرات ذهنی ما هستند مانند مفهومی که از درب، دیوار، فقر، اعتیاد و غیره در نظر ماست.

۲- نظریه ها: ایجاد رابطه بین دویا چند مفهوم برای نشان دادن چگونگی ارتباط آنها با یکدیگر. به عنوان نمونه این یک نظریه است: فقر عامل اعتیاد است.

ایده های مربوط به جهان آینده، تصویرهای آینده نامیده میشوند و تفکر عبارت است از کاربرد ماهرانه مفاهیم و نظریه ها به شیوه های مختلف. یکی از این شیوه ها آن است که با ایده های قوی آینده قوی را تأمین نماییم.

 

ج- اصطلاح: روند

 روندها تغییراتی هستند که در مسائل مهم به مرور زمان تحقق می یابند. به عنوان مثال: افزایش موقعیتهای شغلی در کشور در طول چند سال، یک روند روبه رشد محسوب میگردد. با کمک اطلاعات آماری تغییرات روندها را به صورت نموداری رسم میگردد.

د- اصطلاح: سناریو

سناریو تصویری از آینده محتمل هستند که با تکیه بر استفاده از تجربه وضعیت موجود، احتمالی باورپذیر گردیده است.

ه- روش: تحلیل روند

بررسی تغییراتی که با عنوان روند شناخته می شوند امکان شناخت علل ضعف و قوت برنامه ریزی را فراهم می سازد. تحلیل روندها باید بسیاردقیق باشد ؛ زیرا یک روندمشخص می تواند تأثیرهای بسیارمتفاوتی برابعاد گوناگون زندگی ما داشته باشد وازسوی دیگر شاید بسیاری ازاین تأثیرها درنگاه اول قابل کشف نباشند.

و- روش: سناریونویسی

روش سناريونويسي به معناي سازمان دهي اطلاعات و احتمالات آتي در ترسيم و تصويرسازي آينده است. هدف از طرح سناریو آن است که تصویر آینده آنگونه که مطلوب ماست طراحی گردد.

فرق عمده چشم انداز با سناریو در این است که در سناریو، ردّ پای از اکنون به آینده مشهود است به خلاف چشم انداز  که بیشتر شبیه پرش به آینده است و لزوماً نمیتوان نحوه تدوین چشم انداز را دید.

آفات آینده پژوهی چیست؟

الف- فقدان جامع نگری:

توجه به برخی فرصتها و برخی تهدیدها و بی توجهی به بسیاری دیگر از عواملی است که ترسیم آینده را با مشکل مواجه میسازد. دید جامع به ما کمک میکند که تمام آنچه تأثیرگذار است را به خوبی بشناسیم و متناسب با آن رفتار نماییم. آنچه در این زمینه بسیار مفیداست استفاده از نظرات مختلف است. باید دیدگاه دیگران به ویژه افراد خبره وکارشناس را نسبت به آینده جویاشویم (مشورت)؛ ضمن اینکه کار گروهی و همفکری دراین زمینه می تواند بسیار راهگشاباشد.

ب- شکست:

ناامیدی بر اثر شکست در پیش‌بینی آینده، راه فعالیتهای بعدی را میبندد. فراموش نکینم که شکست با وجودبرنامه ریزی بهتر از شکست بدون برنامه ریزی است چرا که حداقل فایده ای که در اینصورت نصیب انسان میگردد آن است که اقدام غلط به خوبی شناسایی میگردد.

 ج- جبرگرایی:

انسان جبرگرا آینده خود راقابل تغییر نمی داند و در نتیجه اقدامی برای آن انجام نمی دهد، در صورتی که قسمت عمده آینده ساخته اراده ماست و اتفاقات غیر منتظره تغییر چندانی در ساختار آینده ما ایجاد نمی کند. نگاهی به زندگی کسانی که بابرنامه ریزی به آینده مطلوب دست یافته اند بیانگر همین نکته است. علاوه بر اینکه در یک برنامه ریزی خوب احتمالات غیر منتظره در کنار سایر موارد مورد توجه قرارمیگیرد. به عنوان مثال در سناریونویسی آنچه مطرح است برنامه ریزی برای رویارویی با رویدادهای منتظره و غیر منتظره است. توجه به این نکته ضروری استکه هرچه آینده دورتری را مورد نظر قرار دهیم پیچیدگی و تعداد احتمالات افزایش مییابد

آینده جهان در برخی تحلیل‌ها:

اصول كلي جهاني در امروز و دهه آينده:  

 

  1. حركت صنعت به سوي حفظ محيط زيست
  2. كيفيت همه جا
  3. پذيرش مهاجرين و ايجاد تنوع تفكر
  4. فيبرنوري همه جا
  5. صرفه جويي در مصرف انرژي(نگاوات)
  6. تيم هاي كاري كوچك و خودگردان
  7. آب ماده گرانبها
  8. بيوتكنولوژي
  9. دارايي هاي اطلاعاتي به جاي طلا
  10. انرژي هاي غير فسيلي
  11. آموزش كاربردي براي زندگي
  12. پليمرها
  13. تعامل با درايت و ادراك طبيعت
  14. رياضيات كسرها
  15. توليدات مطابق خصوصيات شخصي
  16. حقيقت مجازي

مراحل آینده پژوهی: (انتقال به بحث تفصیلی از کانون تفکر و تصمیم‌سازی)

۱-  شبیه  سازی وضع موجود (محیط و روندها و اقدام های فعلی، فرآیندها، باید زمان گذشته و حال با دیدتحلیل تاریخی بررسی شود)

۲-  شبیه سازی آینده در صورت ادامه وضع موجود

۳-  احتمال پردازی اتفاقات برای آینده های ممکن(اتفاقات نسبت به تمامی عوارض)

۴-  شبیه سازی بهترین آینده ممکن(آینده مرجح)

۵-  ارائه بسته اجرائی

کلیدواژه‌ها: آینده‌پژوهی ، روندها و روندسازی ، سناریوها ، تمدن‌سازی و پیشرفت

 

فرضیه بحث: 

.

تبیین بحث: 

.

نتایج آثار و لوازم پذیرش بحث: 

.

تیترها